يكشنبه 26 آذر 1396

Sunday 17 December 2017

شما اینجا هستید:خانه/آسیا/استقلال کردستان عراق و پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک منطقه

استقلال کردستان عراق و پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک منطقه

  • آرمان کردی جهت تشکیل کردستان مستقل در حال حاضر با چالش‌های متعدد منطقه‌ای و جهانی همراه است که احتمالاً این آرمان در حد همه‌پرسی باقی خواهد ماند و حاکمان کنونی کردستان شمال عراق را مجبور به وانهادن آن به زمان دیگری خواهد کرد.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  چهارشنبه, 12 مهر 1396    01:22    سرویس آسیا

دکتر ابراهیم رومینا*

اختصاصی اینترنشنال- سرویس آسیا/ رفراندوم استقلال کردستان عراق توسط دولت نیمه‌مستقل این منطقه در مهرماه سال 96 (سپتامبر 2017) نشان‌دهنده پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک منطقه‌ای و جهانی و فاصله کردها با عملی شدن آرمان تشکیل کشور کردی است. این پیچیدگی ناشی از واقعیت‌های جغرافیای از یک سو و ناهم‌سویی خواسته‌ها و منافع کشورهای تأثیرگذار و تأثیرپذیر از استقلال کردستان است. در این نوشتار سعی شده است وضعیت پیچیده ژئوپلیتیک در ارتباط با شکل‌گیری کردستان مستقل در شمال عراق مورد بررسی قرار گیرد و فرصت‌های و چالش‌های استقلال آن برای کشورهای منطقه و دیگر سیستم‌های سیاسی به فرصت دیگری موکول شود:

1- اگرچه سیستم سیاسی عراق بر مبنای قانون اساسی این کشور فدرال تعریف شده است؛ لیکن ساختار قدرتی در کردستان عراق با توجه به ماهیت و نوع اعمال قدرت و رابطه آن با دولت مرکزی فرافدرال بوده و این بخش از عراق از نوعی استقلال بهره می‌برد که با سیستم‌های فدرال متفاوت است. این مسئله باعث شده است که کنش‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی این بخش از عراق در سطح منطقه‌ای و جهانی از آزادی عمل بسیار گسترده‌ای برخوردار گردد که در صورت تشکیل کردستان مستقل، تغییر ماهوی بر حیات اقتصادی، سیاسی، نظامی و فرهنگی کردها ایجاد نخواهد کرد. ضمن اینکه بخش‌هایی از ساختار قدرتی عراق کنونی همچون ریاست‌جمهوری و برخی وزارتخانه‌های کلیدی در اختیار کردها است که استقلال کردستان به معنای محروم شدن کردها از آن خواهد بود؛

2- اگرچه نقش قدرت‌های جهانی در استقلال کشورهای کوچک‌تر مهم است؛ لیکن استقلال کردستان و دستیابی به آرمان کردی از مسیر تهران، آنکارا و بغداد می‌گذرد نه واشینگتن. این یک واقعیت ژئوپلیتیک است که کردها را با تمام فراز و نشیب‌ها و چالش‌های مداوم بر آن داشته تا روابط نسبتاً مناسبی را این کشورها در پیش گیرند. چنانچه مسیر استقلال‌خواهی کردهای عراق تداوم یابد، این سه سیستم سیاسی را در رابطه با کردها متحد خواهد کرد. این واقعیت ژئوپلیتیک در واکنش کشورهای مزبور به همه‌پرسی اخیر به‌صورت عریان خود را نشان داد؛

3- احتمال دستیابی به آرمان‌ها در شرایط ناپایدار منطقه‌ای و جهانی سهل‌الوصول‌تر از شرایط پایدار است. وضعیت ژئوپلیتیکی ناپایدار جنوب غرب آسیا و عراق نشان‌دهنده شکاف قدرتی است که می‌تواند آرمان کردی را عملی سازد. لیکن این وضعیت در ارتباط با دو کشور ایران و ترکیه متفاوت است. هر دو کشور در اوج قدرت منطقه‌ای هستند. ایران قوقنوس‌وار در حال ایفای نقش منطقه‌ای خود است؛ به‌گونه‌ای که قدرت‌های جهانی نیز نتوانسته‌اند این برخاستن ایران را محدود نمایند و قدرت‌های منطقه‌ای همچون عربستان و اسرائیل نیز با تمام تلاش‌هایی که تاکنون داشته‌اند نتوانسته‌ای این نقش‌آفرینی را تضعیف نمایند. از سوی دیگر ترکیه جایگاه اقتصادی و سیاسی بی‌بدیلی در منطقه و جهان دارد که هر تلاشی از سوی کردها را بی‌اثر می‌نماید. همچنین در جبهه کشورهای عربی منطقه نیز نگاه بدبینانه‌ای به کنش استقلال‌طلبی کردها به وجود آمده است که آینده‌ای خوش‌بینانه‌ای برای تشکیل کردستان مستقل قابل تصور نیست. همچنین حکومت مرکزی عراق در بالاترین سطح قدرت پس از سقوط صدام حسین قرار دارد. در حال حاضر نیروی‌های نظامی رسمی و شبه‌نظامیان حشدالشعبی سرمست از پیروزی‌های اخیر خود علیه داعش هستند و این انرژی نظامی حکومت مرکزی عراق با اتکا به این نیروها و تقویت آن توسط قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در مقابل کردها قرار خواهد گرفت؛

4- زندان جغرافیایی کردستان عراق واقعیت دیگری است که شکل‌گیری کردستان مستقل را در حال حاضر با چالش مواجه می‌سازد. کردستان عراق نمی‌تواند سوِئیس خاورمیانه شود. نه حکومت‌های منطقه با چنین واقعیتی سازگاری خواهند داشت و نه ظرفیت‌های خود کردها در عراق چنین فرصتی را در حال حاضر برای آنها فراهم می‌کند. واکنش‌های منطقه‌ای بیانگر این واقعیت است؛

5- تمام کشورهای منطقه و جهان به جزء اسرائیل مخالف این رفراندوم هستند. هدف اسرائیل نیز از تأیید این همه‌پرسی در سخنرانی‌های نتانیاهو بازنمایی یافته است. یعنی ایجاد یک دولت میانه‌رو کردی در مقابل دیگر دولت‌های منطقه؛ نه نائل شدن کردها به تشکیل یک کشور کردی در جهان. از دید اسرائیل کردستان عراق سیستم ضربه‌گیر خواهد بود که نیروی‌های کشورهای مسلمان منطقه‌ای را معطوف به خود خواهد کرد؛

6- شناسایی به عنوان اصل اساسی در تشکیل کشورهای جهان است. با شناسایی کردستان عراق از سوی اسرائیل نمی‌توان به قاعده شناسایی دست یافت؛

7- کردستان مستقل در طول یک‌صد سال اخیر آرمان کردی در خاورمیانه بوده است. لیکن تجربه کردهای ساکن کشورهای ایران، ترکیه و سوریه در چند دهه اخیر این آرمان کردی را تعدیل نموده است. به‌گونه‌ای که در حال حاضر کردهای ایران، سوریه و ترکیه با واقعیت‌های موجود سازگاری یافته و در کشورهای مزبور خواهان حق و حقوق متناسب با وزن خود در ساختارهای جمعیتی و سرزمینی این کشورها هستند؛

8- کردستان عراق در حال تمرین دموکراسی است. رسیدن به آرمان‌های دموکراسی زمان‌بر است. از سوی دیگر ساختار قومی و طایفه‌ای در این بخش از عراق قوی و تأثیرگذارند. احزاب و ساختارهای حزبی به عنوان اصول جدایی‌ناپذیر دموکراسی در کردستان عراق نحیف‌تر از آن‌اند که بتوانند کنش‌های سیاسی معنادار داشته باشند. چنانکه در چند سال اخیر ساختارهای حزبی با وجود پیروزی در انتخابات محلی در مقابل ساختارهای قومی و طایفه‌ای نتوانست عرض‌اندام کنند؛

9- حیات اقتصادی کردستان عراق نفت است. به عبارت دیگر مزیت اقتصادی کردستان عراق در حال حاضر نفت است. درآمدهای نفتی توسعه نسبی کردستان عراق را فراهم ساخته است. در صورت تداوم استقلال‌خواهی، توان صادرات نفت کردستان کاهش یافته و به حداقل ممکن خواهد رسید. در نتیجه حیات اقتصادی دولت خودگردان کردستان و نیز باشندگان این منطقه با مخاطره همراه خواهد شد. از سوی دیگر سیستم‌های اقتصادی و شرکت‌های نفتی که در این حوزه فعالیت دارند در صورت بروز هر نوع چالش منطقه‌ای آسیب خواهند دید و این شرکت‌ها خود مانع کنش استقلال‌خواهی کردها هستند؛

10- در حال حاضر کردستان عراق با دو سیستم سیاسی هم‌جوار یعنی ترکیه و ایران دارای روابط گسترده اقتصادی است. به‌گونه‌ای که حیات اقتصادی شهروندان کردستان عراق وابسته به کنش‌های اقتصادی با این دو کشور است. هر نوع کنش سیاسی از نوع استقلال‌خواهی نه تنها با عدم همراهی دو کشور مزبور مواجه خواهد شد، بلکه این کشورها را در کنار حکومت مرکزی عراق قرار خواهد داد و فشار بر سیستم اقتصادی این بخش پیامدهای اقتصادی پیچیده و مبهمی را ترسیم می‌کند که چه بسا ممکن است نقش‌آفرینی فرافدرالی کردستان را تضعیف نماید؛

11- مسائل غیرقابل حل و تنش‌های حاکمیتی بین کردستان عراق با دولت مرکزی به‌ویژه در ارتباط با کرکوک و استان‌های کردنشین در بخش‌های جنوبی و غربی کردستان عراق وجود دارد که در صورت استقلال کردستان محل منازعه و چالش پایدار بین کردستان و عراق خواهد بود؛

12- اگرچه کردستان متشکل از تمام کردهای منطقه ممکن است از مزیت‌های ژئوپلیتیکی همچون موقعیت ارتباطی، هیدروپلیتیکی، ترانزیتی، اقتصادی و غیره برخوردار باشد، لیکن تشکیل کردستان در شمال عراق منهای دیگر کردهای منطقه، فاقد این مزیت‌های ژئوپلیتیک است و صرفاً منزلت قومی و طایفه‌ای کردهای عراق را در جهان به تصویر خواهد کشید. لیکن این منزلت با چالش‌ها و بحران‌های ژئوپلیتیکی متکثر و پایداری برای کردهای عراق و دیگر کردهای منطقه همراه خواهد بود.

به‌طور کلی اصول فوق‌الذکر نشان می‌دهد آرمان کردی جهت تشکیل کردستان مستقل در حال حاضر به چالش‌های متعدد منطقه‌ای و جهانی همراه است که احتمالاً این آرمان در حد همه‌پرسی باقی خواهد ماند و حاکمان کنونی کردستان شمال عراق را مجبور به وانهادن آن به زمان دیگری خواهد کرد.

 

* استادیار جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک، دانشگاه تربیت مدرس

 

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته