جمعه 28 مهر 1396

Friday 20 October 2017

شما اینجا هستید:خانه/آسیا/ترکیه و مسئله استقلال کردستان: مخالفت نمایشی و تمایل راهبردی

ترکیه و مسئله استقلال کردستان: مخالفت نمایشی و تمایل راهبردی

  • هر چند جامعه بین المللی و بازیگران منطقه ای از جمله ترکیه مخالف برگزاری همه پرسی کردستان در چنین شرایطی هستند، اما برخی از روندهای جاری در سیاست کردی منطقه ای ترکیه نشان می دهد که رهبران این کشور راهبردهای منطقه ای خود را براساس واقعیت ژئوپلتیکی و موجودیت سیاسی قریب الوقوع یک دولت مستقل کردی در شمال عراق پایه ریزی کرده اند.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  چهارشنبه, 25 مرداد 1396    14:42    سرویس آسیا

اختصاصی اینترنشنال- سرویس آسیا/ رهبران اقلیم کردستان عراق به دنبال برگزاری همه پرسی استقلال کردستان هستند. نتایج این همه پرسی هرچند ضمانت اجرایی و حقوقی ندارد، اما پیامدهای سیاسی و ژئوپلتیکی عدیده ای در جغرافیای پرآشوب خاورمیانه ببار خواهد آورد. پیامدهایی که می تواند منجر به تغییر موازنه قدرت منطقه ای، باز-ترسیم مرزهای لرزان خاورمیانه، و تحولات انقلابی در سیاست های کردی منطقه شود. هر چند جامعه بین المللی و بازیگران منطقه ای از جمله ترکیه مخالف برگزاری این همه پرسی در چنین شرایطی هستند، اما برخی از روندهای جاری در سیاست کردی منطقه ای ترکیه نشان می دهد که رهبران این کشور راهبردهای منطقه ای خود را براساس واقعیت ژئوپلتیکی و موجودیت سیاسی قریب الوقوع یک دولت مستقل کردی در شمال عراق پایه ریزی کرده اند. اینترنشنال با بهره گیری از فکت های میدانی به بررسی مواضع ترکیه نسبت به استقلال کردستان عراق می پردازد.

مسعود بارزانی، رئیس اقلیم خودمختار کردستان عراق، از برگزاری همه پرسی برای استقلال کردستان عراق در 25 سپتامبر 2017 (سوم مهرماه -1396) خبر داده است. این همه پرسی علاوه بر مرزهای رسمی اقلیم کردستان عراق، شامل مناطق آزاد شده توسط نیروهای پیشمرگه از تسلط داعش (بویژه کرکوک، نینوا و دیاله) نیز می شود. به رغم اینکه همه پرسی پیش رو به معنای اعلام استقلال و تغییرات فوری در ماهیت ساختار حکومتی کردهای شمال عراق نیست، اما بدون تردید درصورت تصویب، اهرمی سیاسی در پیشبرد فرآیند استقلال کردستان در عراق پسا-داعش خواهد بود. یکی از اهداف اصلی طرح و برگزاری همه پرسی استقلال کردستان از سوی رهبران اقلیم خودمختار کردستان ارزیابی واکنش های جامعه بین المللی و به ویژه بازیگران پرنفوذ منطقه ای و بین المللی است که به اندازه خود اقلیم در ترسیم چشم انداز سرنوشت سیاسی کردستان عراق تعیین کننده هستند. هرچند واشنگتن از اقدامات استقلال طلبانه کردهای منطقه در چارچوب "حق مشروع" حمایت می کند، اما نسبت به خود همه پرسی و زمان آن دیدگاه مثبتی ندارد. در میان بازیگران منطقه ای هم، دولت مرکزی بغداد، ترکیه و ایران نسبت به زمان و چگونگی برگزاری همه پرسی استقلال مواضع مخالفی در پیش گرفته و آن را یک اقدام غیرقانونی قلمداد می کنند.

طی ماه های گذشته، مقامات ترکیه بارها نسبت به ایجاد یک دولت مستقل کردی در شمال عراق مواضع منفی اتخاذ کرده اند. بسیاری از تحلیل گران منطق مواضع ترکیه در قبال همه پرسی استقلال کردستان را به نگرانی های رهبران این کشور از مسائل امنیتی کردهای داخلی مربوط ساخته اند. اما باید گفت که به مانند ایران، ترکیه نیز نسبت به استقلال کردستان عراق فراتر از مسئله امنیت ملی و اولویت های سیاست خارجی خود واکنش نشان می دهد. ترکیه به عنوان یک بازیگری که همیشه طالب و مدافع حفظ تمامیت ارضی عراق بوده است، بر این باور است که تجزیه سرزمینی عراق می تواند موجب ایجاد یک سری تغییرات دومینویی در خاورمیانه شود. از نقطه نظر رهبران ترکیه، اگر یک دولت مستقل کردی در شمال عراق موجودیت پیدا کند، بدین معناست که نقشه سیاسی و سرزمینی منطقه دستخوش تغییرات اساسی قرار خواهد گرفت. ترس اصلی ترکیه تعمیق آشوب های منطقه و افزایش آسیب پذیری های خاورمیانه برای مداخله قدرت های خارجی است. در چنین شرایطی که خاورمیانه و بویژه سوریه به محل برخوردهای راهبردی آمریکا و روسیه تبدیل شده است، استقلال کردستان عراق می تواند به یک میدان نبرد دیگری بین قدرت های خارجی در محیط همسایگی این کشور تبدیل شود.

مرور تاریخ روابط خارجی ترکیه از زمان تاسیس جمهوری نشان می دهد که اساسی ترین تهدید علیه امنیت و منافع ملی این کشور به ویژه در محیط همسایگی آن، مداخله قدرت های بزرگ بوده است. به هر میزان که قدرت های بزرگ بویژه آمریکا و روسیه بر خاورمیانه مسلط شده اند، ترکیه به سمت انزوای راهبردی کشیده شده است. نمونه آن را در خاورمیانه ی پسا- اشغال عراق توسط آمریکا و ورود عملیاتی روسیه به میدان سوریه در سالهای اخیر شاهد هستیم.

در سطح تحلیل داخلی، از زمان شروع شورش های کردی در عراق(1960)، نخبگان سیاسی و نظامی ترکیه استقلال کردهای شمال عراق را به عنوان یک تهدید عمده بر علیه امنیت ملی خود در نظر گرفته اند. ترس از اینکه تجربه استقلال کردهای عراق می تواند موجب تحریک و برداشته شدن گام های مشابهی از سوی کردهای داخل ترکیه برای جدایی طلبی شود. چنین برداشت تهدیدی بویژه بعد از ورود کردهای به ساختار قدرت در ترکیه(حزب دمکراتیک خلق) در قالب یک حزب سیاسی بسیار تشدید شد و فصل جدیدی را در مسئله کردی این کشور باز نمود. اما بنظر می رسد که نتایج انتخابات پارلمانی 7 ژوئن 2015 ترکیه، کودتای نافرجام 15 جولای، و همه پرسی تغییر قانون اساسی 16 آوریل 2017، تغییر محسوسی در محاسبات راهبردی آنکارا نسبت به روابط با کردستان عراق و مسئله ی استقلال آن ایجاد نکرده است.

باوجوداین، از اواسط دهه ی 2000، روابط ترکیه با اقلیم خودمختار کردستان عراق بطور قابل ملاحظه ای بهبود یافته است. این تحول ساختاری تحت تاثیر عواملی همچون تلاش ترکیه برای یافتن بازارهای صادراتی جدید؛ جستجوی منابع و مبادی جدید انرژی؛ رویکرد منعطف و دیپلماتیک دولت AKP نسبت به حل و فصل صلح آمیز مسئله کردی؛ و ظهور حزب کردی اتحاد دمکراتیک(PYD) در صحنه ی سیاسی و عملیاتی بحران سوریه بوده است. اهداف و راهبردهای اصلی ترکیه در برقراری روابط حسنه و گاهاً استراتژیک با اقلیم خودمختار کردستان عراق را می توان بدین صورت تشریح کرد؛ جلوگیری از تاسیس یک دولت مستقل کردی و تسلط آن بر شهر نفت خیز کرکوک؛ مبارزه با نیروهای مستقر پ.ک.ک در شمال عراق؛ بهره برداری از ظرفیت های بازدارندگی رهبران کردستان عراق در برابر پیشروی های میدانی و سیاسی کردهای سوریه؛ و در نهایت، بیشینه سازی نفوذ سیاسی و اقتصادی در شمال عراق به منظور تاثیرگذاری بر آینده تحولات داخلی عراق و سیاست کردی منطقه.

اما این همه ماجرا نیست. ترکیه نسبت به کردستان عراق یک سیاست چند سطحی را دنبال می کند که سیاست داخلی بویژه مسئله کردی در سطوح راهبردی، تاثیر زیادی بر کم و کیف روابط با کردستان عراق نداشته است. بنظر می رسد که رهبران ترکیه رویکردی فرا-امنیتی نسبت به استقلال کردستان عراق دارند.

ترکیه در حال حاضر مهمترین شریک تجاری و وارد کننده عمده انرژی کردستان عراق محسوب می شود. چشم انداز دسترسی به منابع نفت و گاز کردستان عراق در قالب راهبردهای تنوع سازی مبادی ورودی انرژی، اربیل را به یکی از مهمترین شرکای اقتصادی آنکارا تبدیل ساخته است. 1500 شرکت ترک سالانه در حدود 5.8 میلیارد دلار صادرات به کردستان عراق دارند. به عنوان یک نمونه، در جولای 2015، صادرات نفت از عراق به بندر جیهان ترکیه 16 میلیون بشکه بوده است. در عین حال، کردستان عراق سالانه در حدود 10 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی به ترکیه صادر می کند. شرکت بوتاش ترکیه بعد از خط لوله کرکوک جیهان، از شروع ساخت یک پروژه خط لوله گازی 185 کیلومتری از سینوپی به ماردین خبر داده است. همچنین، پیمانکاران ترک از احتمال پیوستن خطوط صادراتی گاز طبیعی کردستان عراق به خط لوله ترانس آناطولی(تاناپ) در آینده نزدیک سخن می گویند.

آنچه از سیر روابط آنکارا و اربیل بویژه در نیم دهه گذشته بر می آید اینست که ترکیه باوجود مخالفت صریح با استقلال کردستان، متمایل به پذیرش ضمنی یک دولت مستقل کردی در شمال عراق است. اقلیم خودمختار کردستان عراق بتدریج توانمندی های خود را برای اعلام موجودیت سیاسی به عنوان یک دولت مستقل کردی افزایش داده و ترکیه نیز دینامیزهای مادی چنین فرآیندی را تسریع بخشیده است. ترس اصلی ترکیه نه پیامدهای امنیتی حاصل از این استقلال و تاثیر آن بر سیاست کردی داخلی بلکه عدم قطعیت های ناشی از تغییر وضع موجود در آینده ساختار سیاسی و سرزمینی عراق و تاثیر دومینویی آن در کانتون های خودمدیریتی کردهای سوریه است. عدم قطعیت هایی که می تواند به قطع روابط دیپلماتیک ترکیه با دولت مرکزی بغداد و به مخاطره افتادن منافع اقتصادی و ژئوپلتیکی ترکیه در عراق شود. اگر ترک ها مخالفتی با همه پرسی استقلال کردستان دارند، مخالفت با زمانبندی و چگونگی برگزاری این همه پرسی است. از نقطه نظر آنکارا، پیشروی آهسته و پیوسته فرآیند استقلال کردستان مزایای سیاسی و اقتصادی قابل توجهی برای ترکیه دارد، درحالیکه اقدامات ناگهانی و عدم قطعیت های حاصل از آن می تواند موجب ریسک های پرهزینه ای شود.

آنکارا به کردستان عراق به عنوان یک منطقه حائلی در برابر بی ثباتی های سیاسی عراق و مناقشه قدرت بازیگران منطقه ای و بین المللی در آینده تحولات سیاسی بغداد نگاه می کند. علاوه براین، ترکیه از ظرفیت های سیاسی و ژئوپلتیکی اقلیم کردستان عراق بویژه مسعود بارزانی برای تقابل با پیشروی ها میدانی و تهدیدات امنیتی حاصل از تحرکات گریلاهای پ.ک.ک و پی وای دی بهره برداری می کند. برداشت رهبران ترکیه این است که تهدیدات امنیتی حاصل از استقلال کردستان عراق به مراتب بسیار کمتر از جاه طلبی های سرزمینی پ.ک.ک و پی. وای. دی است.

اتاق فکر سیاست خارجی و امنیت ملی ترکیه به این نتیجه رسیده است که تشکیل یک دولت کردی مستقل در شمال عراق اجتناب ناپذیر می باشد و رویکردهای آنها نیز براساس چنین واقعیتی پایه ریزی شده است. یک دولت کردی مستقل در شمال عراق محصور در یک خشکی خواهد بود. بنابراین کردهای عراق یا متکی بر ایران خواهند بود یا ترکیه، با توجه به عدم تمایل و حمایت ایران از برنامه های استقلال طلبانه بارزانی و ماهیت روابط راهبردی اربیل و آنکارا، بارزانی به لحاظ ژئوپلتیکی چاره ای جز تداوم و تحکیم روابط حسنه و دنباله روانه با ترکیه ندارد. دولت مستقل کردی در همسایگی جنوبی ترکیه می تواند به جزیره ثبات، امنیت، و اقتصاد این کشور در خاورمیانه تبدیل شود.

بیاد بیاوریم که تنها چند هفته بعد از سفر مسعود بارزانی به ترکیه(27 فوریه 2017)، استقبال بی سابقه اردوغان از وی، و به اهتزاز درآمدن پرچم کردستان در فرودگاه اتاتورک، رهبری اقلیم کردستان عراق تصمیم به برگزاری همه پرسی استقلال گرفتند. استقلال کردستان عراق هرچند مخاطراتی برای امنیت ملی ترکیه در پی خواهد داشت، اما در چنین شرایطی که ترکیه در انزوای راهبردی در کانون های بحران منطقه ای به سر می برد، تاسیس یک دولت کردی مستقل و دنباله رو از ترکیه می تواند به لحاظ ژئوپلتیکی، اقتصادی، و چانه زنی سیاسی، پاسخگوی بسیاری از چالش های مهم ترکیه در مذاکره با قدرت های خارجی، در رقابت با رقبای منطقه ای بویژه در آینده تحولات سیاسی عراق و سوریه، کاهش چالش های امنیتی حاصل از تحرکات پ.ک.ک، پی وای دی، و تامین منابع انرژی این کشور باشد. دور از انتظار نیست که درصورت وقوع سناریوی تشکیل یک دولت مستقل کردی در شمال عراق، ترکیه اولین کشوری باشد که موجودیت سیاسی و سرزمینی آن را به رسمیت بشناسد.

telegram channel

درباره نویسنده

ولی گل محمدی

ولی گل محمدی

  • دکترای روابط بین الملل
  • پژوهشگر حوزه خاورمیانه و ترکیه

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته