پنجشنبه 23 آذر 1396

Thursday 14 December 2017

شما اینجا هستید:خانه/آسیا/بحران آب و آیندۀ روابط ایران و افغانستان

بحران آب و آیندۀ روابط ایران و افغانستان

سد کجکی در شمال‌غرب قندهار در هلمند-عکس از Wikiwand سد کجکی در شمال‌غرب قندهار در هلمند-عکس از Wikiwand
  • بحران آب اکنون از یک موضوع فنی میان ایران و افغانستان فراتر رفته و به مسئله ای استراتژیک تبدیل شده است، مسئله ای که در سطح استراتژیک دو کشور نیازمند یافتن راه حلی برای آن هستند. بنابراین ضرورت دارد طرفین از اتهام زنی به یکدیگر دست شسته و از دیپلماسی برای مدیریت این موضوع و نهایتا شکل دهی به وضعیت برد-برد در بهره گیری از منابع آبی مدد جویند.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  سه شنبه, 03 مرداد 1396    20:36    سرویس آسیا

 زهرا توحیدی

اختصاصی اینترنشنال-سرویس آسیا/ سخنان اخیر رییس جمهور در کنفرانس بین‌المللی " مقابله با گرد و غبار" مبنی بر اینکه «نمی‌توانیم در برابر آن‌چه محیط زیست ما را تخریب می‌کند، بی‌تفاوت باشیم، احداث سدهای متعدد در افغانستان و بند‌ها از کجکی، کمال‌خان، سلما و دیگر سد‌ها و بند‌ها در شمال و جنوب افغانستان در استان خراسان ما و سیستان و بلوچستان ما تأثیرگذاراست»، باعث جلب توجه بسیاری به مسأله کنترل آب، اعتراضات گسترده مدنی و حتی واکنش دولت افغانستان شد؛ به نحوی که حتی در روز جمعه (١٦ تیرماه)، یک تظاهرات اعتراض‌آمیز در لشکرگاه، مرکز ولایت هلمند، برگزار شد و در آن بر علیه ایران، شعارهایی داده شد.به عبارت دیگر برای کشوری که ٧٥ میلیارد متر مکعب آب شیرین دارد و سالانه حدود ٥٧ میلیارد متر مکعب آب شیرین سطحی برخوردار است و تنها از ٢٠ میلیون متر مکعب آن استفاده می‌کند، به چه دلیلی استفاده کشورهای همسایه از این آب باید نگران‌کننده و تشنج‌آفرین باشد؟ چگونه می توان این بحران رو به گسترش را مدیرت کرد؟

کالبدشکافی بحران آب
از آنجایی که ذخیره آب شیرین کره زمین، تنها ٣ درصد از مجموع آب های موجود در این سیاره است و پیش‌بینی می‌شود که ٤٥ درصد از جمعیت ٩ میلیارد نفری جهان در سال ٢٠٥٠، با کمبود آب مواجه خواهند بود. بسیاری از کارشناسان، معتقدند که مسأله آب، از استعداد فراوانی در ایجاد تنش و درگیری برخوردار است. این تنش می تواند در روابط ایران و افغانستان نیز رخ دهد و دو کشور باید به طور جدی به راههایی برای مدیریت مسالمت آمیز آن بیندینشد.

در گزارشی که توسط آژانس فضایی آمریکا در اوایل تابستان 1392منتشر شده است، وضعیت آب در کشورهای خاورمیانه در 30 سال آینده را وخیم ارزیابی کرده و آب را بزرگترین چالش دولتهای خاورمیانه تلقی نموده است. این بررسی‌ها، حاکی از این امر است که به سبب شرایط لایه اوزون و همچنین انحراف زمین از مسیر چرخشی خود به دور خورشید، 45 کشور جهان با خشکسالی شدید مواجه هستند و در این میان، ایران از فهرست 45 کشور در معرض خطر، در رتبه چهارم قرار دارد. متوسط بارش در ایران، یک سوم میانگین جهانی است و از سوی دیگر، میانگین تبخیر، ٣ برابر میانگین جهانی، یعنی حدود 900 میلیمتر است. در چنین شرایطی، سیاستهای نادرست امنیت غذایی مبتنی بر خودکفایی داخلی با برداشت بیش از حد منابع آبی زیر زمینی و اشاعه کشاورزی در مناطقی که ظرفیت تولیدات کشاورزی را ندارند؛ باعث شده تا در حال حاضر بسیاری از پهنه‌های آبی کشور مانند تالاب‌ها و رودخانه‌های مهم ناپدید و از سوی دیگر، ذخیره آبهای زیرزمینی کشور با افت شدید مواجه شوند و بر اساس پیش‌بینی‌های ناسا، ایران در آینده در شرایطی ویژه و بحرانی با ابعادی بسیار گسترده‌تر از وضعیت فعلی قرار خواهد گرفت.

اختلافات ایران و افغانستان بر سر آب
در تئوری، مسأله آب، از پتانسیل بالایی در ایجاد اختلاف و حتی درگیری میان کشورها برخوردار است؛ در همین راستا، "پیتر هاگت"، جغرافیادان انگلیسی، 12 عامل جغرافیایی را موجب تنش و مشاجره میان کشورهای همسایه برمی‌شمارد که از میان آنها، ٦ عامل تنش‌هایی هستند که بر سر منابع آب اتفاق می‌افتند. این عوامل عبارت‌اند از: ١- تمایل عبور کشور محصور در خشکی برای دسترسی به آبهای آزاد از کشور همسایه،٢- اختلاف بر سر تقسیم آب، ٣- تغییر مسیر رودخانه مرزی، ٥- اختلاف بر سر بهره‌برداری از منابع دریاچه‌های مشترک، ٥- ربودن آب در قسمت علیای رود، ٦- باروری مصنوعی ابرها.

اخیراً از سوی مقامات افغانستان، اظهارات فراوانی مبنی بر ضرورت الزام ایران به برداشت حداقلی از هیرمند، بر اساس توافقنامه میان دو کشور که در سال ١٣٥١ در مورد تقسیم آب این رودخانه صورت گرفته ، مطرح شده است. بر اساس این توافق، از مجموع ۱۷۶ متر مکعب در ‌ثانیه آب هیرمند، حق‌آبه ایران تنها ۲۶ مترمکعب در ثانیه یعنی معادل ۸۲۰ میلیون متر مکعب در سال، یا معادل 20 درصد از آب این رودخانه تعیین شده است.

شایان ذکر است که رودخانه هیرمند که از کوه‌های شمال غرب کابل سرچشمه می‌گیرد، با طول تقریبی 1100 کیلومتر، طولانی‌ترین رود در جنوب آسیا و با وسعت حوزه آب‌ریزی 350 هزار کیلومتر مربع، بزرگترین رود فلات ایران و افغانستان به شمار می آید.
دولت اشرف غنی، از ابتدای روی کار آمدن، توجه ویژه‌ای به پروژه مدیریت آب در این کشور مبذول داشته است. در همین راستا وی در سال گذشته، از تصمیم جدی این کشور مبنی بر ساخت فاز سوم سد کمال خان در استان نیمروز و در فاصله ١٠٠ کیلومتری مرز با ایران سخن راند؛ سدی که طرح ساخت آن چندین دهه قدمت دارد و به زمان ریاست جمهوری محمد داوود خان در این کشور بازمی‌گردد که مدتی پس از آغاز آن، متوقف شده بود.

علاوه بر این، احداث و آب‌گیری سد کجکی در استان هلمند، با ظرفیت یک هزار و 800 میلیون متر مکعب، حجم آب ورودی رودخانه هیرمند به دریاچه هامون را به شدت کاهش داده است؛ همچنین باید نصب پمپ های متعددی در مسیر این رودخانه به منظور پمپاژ آب به سمت مزارع خشخاش در این استان را مورد توجه قرار داد.
در واقع، هیرمند هنگام ورود به ایران، به دو شاخه "پریان" و "سیستان" تقسیم می‌شود. آب "رودخانه پریان"، ابتدا در مسیر 20 کیلومتری از نوار مرزی ایران و افغانستان، جاری می‌شود و پس از دور زدن در خاک افغانستان، به هامون می‌ریزد. "شاخه سیستان" رودخانه هیرمند نیز پس از طی حدود 70 کیلومتر از عرض دشت سیستان، نهایتاً به دریاچه هامون می‌ریزد. یکی از نقاط اختلاف ایران با افغانستان در اینجا شکل می‌گیرد؛ اینکه ایران معتقد است که آب رودخانه هیرمند که از هلمند سرچشمه می‌گیرد، حق مردم سیستان و بلوچستان است و نمی‌توان آن را از مردم منطقه سلب کرد و این حقابه باید بار دیگر مطابق با عرف بین‌الملل در یک قرارداد جدید تنظیم شود؛ در حالی که دولت افغانستان، این مسأله را نمی‌پذیرد و تنها همان ۲۶ مترمکعب در ثانیه را حق ایران از آب هیرمند تلقی می‌کند.

این سختگیری دولت افغانستان در حالی صورت می‌گیرد که بر اساس آمار ارائه شده توسط دولت این کشور، در حال حاضر سالانه حدود ۵۰ میلیارد لیتر آب سرچشمه گرفته از افغانستان، به ارزش ۵۰ میلیارد دلار بدون اخذ وجه، به پنج کشور همسایه سرازیر می‌شود و در این میان، پاکستان، بیشترین سهم از این آب را به خود اختصاص داده است. پاکستان ٣٦ درصد از آب مورد نیاز خود را از خارج مرزهای خود دریافت می‌کند که 20درصد آن، به تنهایی از افغانستان تأمین می‌شود؛ این در حالی است که پاکستان، از ٣٠ سال پیش تاکنون، برخلاف قوانین بین‌المللی موجود در مورد کشورهای محاط در خشکی، مانع دسترسی کامل و بی قید و شرط افغانستان به بندر کراچی شده است .

ضرورت حل اختلاف
نکته حائز اهمیت، این است که استفاده عادلانه کشورها از حوزه آبی مشترک، به نفع تمامی طرفین می‌باشد زیرا مسأله آبهای مشترک، به جهت عواملی همچون نگرانی‌های امنیت ملی، فرصت‌های اقتصادی و مسایل زیست محیطی، منافع میان کشورها را به یکدیگر پیوند می‌دهد و تأثیرات این عوامل را به ورای مرزهای ملی گسترش داده است.

معضل مهم در نحوه مدیریت آب هیرمند، این است که مسأله آب هیرمند در افغانستان، چه پیش از طالبان و چه پس از سقوط آنها، به یک موضوع ملی تبدیل شده است؛ از سوی دیگر، این موضوع در مورد ایران نیز چه پیش از انقلاب اسلامی و چه پس از آن، صادق است. و خشکسالی‌های اخیر، و تهدیدات زیست محیطی ناشی از آن، به این معضل اضافه شده است.

لذا اتخاذ رویکردی همکاری‌جویانه با در نظر داشت توجه به بحران‌های زیست محیطی که فراتر از مرزهای هر یک از دو کشور ایران و افغانستان رفته و سراسر منطقه را مورد تهدید قرار داده است، ضروری به نظر می‌رسد. به عبارت دیگر این موضوع اکنون از یک موضوع فنی میان دو کشور بسیار فراتر رفته و به مسئله ای استراتژیک تبدیل شده است، مسئله ای که در سطح استراتژیک دو کشور نیازمند یافتن راه حلی برای آن هستند. بنابراین ضرورت دارد طرفین از اتهام زنی به یکدیگر دست شسته و از دیپلماسی برای مدیریت این موضوع و نهایتا شکل دهی به وضعیت برد-برد در بهره گیری از منابع آبی مدد جویند.

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته