سه شنبه 31 مرداد 1396

Tuesday 22 August 2017

شما اینجا هستید:خانه/آسیا/قطر، گذار از سیاست همراهی به سیاست موازنه

قطر، گذار از سیاست همراهی به سیاست موازنه

  • دولت‌هایی که به‌عنوان متجاوز شناخته می‌شوند ممکن است سایر دولت‌ها را به ایجاد موازنه علیه خود تحریک کنند. پندار از نیت نقش مهم و حساسی در گزینش اتحاد دارد. هنگامی‌که اعتقاد بر آن است که یک دولت به‌طور اجتناب‌ناپذیری متجاوز است، احتمال دارد سایر دولت‌ها به همراهی با آن روی‌آورند. به‌علاوه، اگر نیات تجاوزطلبانه نتواند به‌ وسیله موازنه در برابر آن تغییر یابند، یک دولت ضعیف حتی اگر متحد نیز باشد ممکن است به‌سادگی قربانی شود.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  دوشنبه, 22 خرداد 1396    21:03    سرویس آسیا

جواد عرب عامری
 دانشجوی دکترای روابط بین الملل دانشگاه تربیت مدرس

 اختصاصی اینترنشنال-سرویس آسیا/ بحران بوجود آمده در روابط امیرنشین قطر و پادشاهی عربستان سعودی پس از سفر خاورمیانه ای رئیس جمهور امریکا به بهانه مواضع مقامات قطر در مخالفت با سیاست کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به رهبری عربستان در بزرگ¬نمایی تهدید ایران و همچنین متهم ساختن قطر به حمایت از حماس و دخالت در امور داخلی مصر و پناه دادن به رهبران اخوان المسلمین تحت عنوان حمایت از تروریسم که قطع روابط و وضع تحریم های گسترده سیاسی، اقتصادی و ارتباطی در قالب فراخوانی سفرای کشورهای عربستان، امارات متحده عربی، بحرین و مصر از دوحه و اخراج سفرا و اتباع قطر از این کشورها، قطع مسیرهای ارتباطات زمینی، هوایی و دریایی، فیلترینگ گسترده مطبوعات و رسانه¬های قطری در این کشورها و ممنوعیت صادرات و واردات کالا و خدمات به قطر و قطع ارتباطات مالی و بانکی را در پی داشته است را نمی¬توان تنها به اختلاف دیدگاه¬های دو متحد در درون یک ائتلاف منطقه¬ای کاهش داد. واکنش شدید¬ عربستان سعودی به عنوان یک بازیگر منطقه¬ای و بزرگترین کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس می¬تواند حکایت از تغییر سیاست قطر در همراهی این کشور با عربستان و سایر کشورهای عضو این شورا در قبال مناقشات منطقه¬ای و به ویژه سیاست همیشگی این کشورها در تهدید انگاشتن جمهوری اسلامی ایران ارزیابی کرد. با توجه به سیاست قطر در تحولات مربوط به بیداری اسلامی و حمایت ازتحولات سال 2011 در کشورهای عربی برخلاف رویکرد عربستان در قبال این تحولات و حرکت به سمت برقراری ارتباطات با اسرائیل و به رسمیت شناختن این دولت پیش از سایر کشورهای عربی و بویژه عربستان، چنین تغییری چندان نیز دور از ذهن نمی¬باشد، رویکردی که در صورت موفقیت می¬تواند به تغییر سیاست قطر در همراهی با عربستان و ایجاد موازنه علیه این کشور منجر شود. بنابراین پرسشی که بوجود می¬آید این است که چه عواملی زمینه¬ساز تغییر در سیاست همراهی با عربستان و تغییر در جایگاه این کشور از یک متحد و برادر بزرگ منطقه¬ای به یک تهدید بالقوه برای قطر شده است؟ بنا به باور واقع¬گرایان تدافعی، عواملی که بر سطح تهدید دولت¬ها در روابط بین¬الملل اثر می¬گذارد در چهار محور اساسی قابل ارزیابی می باشند:


1)قدرت انبوه: دولتی که از منابع بیشتری اعم از جمعیت، قدرت صنعتی، نظامی و تکنولوژیک برخوردار باشد، به‌صورت بالقوه می¬تواند خطر بزرگ‌تری نسبت به سایر دولت¬ها محسوب شود. دولت دارای قدرت انبوه می¬تواند از قدرت خود برای تنبیه دشمنانش استفاده کرده و به همان میزان نیز می¬تواند از قدرت خود جهت پاداش¬ دادن به دوستانش نیز بهره¬برداری کند؛ بنابراین قدرت انبوه یک دولت می¬تواند انگیزه¬ای برای برقراری موازنه علیه آن یا همراهی با آن دولت از سوی سایرین تلقی شود. نگاهی به فاکتورهای جمعیتی، اقتصادی، نظامی و تکنولوژیک عربستان سعودی به خوبی گویای این مطلب است؛ عربستان سعودی با جمعیتی در حدود 28.1 میلیون نفر در مقایسه با قطر 2.2 میلیون نفری از نسبت برتری چهارده به یک برخوردار می¬باشد. همچنین طبق برآورد سال 2016 موسسه تحقیق بین المللی صلح استکهلم(SIPRI) عربستان با هزینه کردن 63.7 میلیارد دلار پس از ایالات متحده، چین و روسیه، چهارمین بودجه نظامی در جهان را به خود اختصاص داده است که معادل 13.5 درصد تولید ناخالص ملی این کشور است. این کشور با دارا بودن 16 درصد از ذخایر اثبات شده نفت در جهان و صدور بیش از 10 میلیون بشکه نفت در روز از قدرت بلامنازعی در بین کشورهای صادر¬کننده نفت برخوردار است. میزان تولید ناخالص داخلی این کشور تا پایان سال 2016 بالغ بر 1.37 تریلیون دلار و میزان ذخایر ارزی این کشور علی¬رغم کاهش تا پایان این سال رقم 553 میلیارد دلار را نشان می دهد. این امر جایگاه ویژه¬ای به عربستان در جهان عرب بخشیده است، به طوری که می¬تواند از این قدرت در جهت همراه ساختن سایر کشورها و اعمال فشار بر مخالفانش استفاده کند.

2) قرابت جغرافیایی
از آنجایی‌که توانایی اعمال قدرت با افزایش فاصله کاهش می¬یابد، دولت¬هایی که در فاصله جغرافیایی نزدیک واقع¬ هستند نسبت به دولت¬هایی که در فاصله دورتری قرار دارند، تهدید بزرگ‌تری محسوب می¬شوند؛ بنابراین دولت¬ها بیشتر تمایل دارند در پاسخ به قدرت¬هایی که در نزدیک آن¬ها قرار دارند دست به تشکیل موازنه بزنند؛ به این ترتیب، نزدیکی جغرافیایی یکی دیگر از عواملی است که می¬تواند انگیزه¬ای برای برقراری موازنه علیه یک دولت یا همراهی با آن از سوی سایر دولت¬ها تلقی شود. نگاهی به موقعیت شبه جزیره¬ای قطر که تنها مرز قابل دسترس زمینی آن با عربستان است و به همان میزان به دلیل وجود مانع طبیعی یعنی خلیج فارس و همچنین استقرار ناوگان پنجم امریکا در این کشور در فاصله دورتری از دسترسی مستقیم ایران قرار دارد در تغییر گرایش مقامات قطر و مخالفت با بزرگ¬نمایی تهدید ایران که طی سه دهه اخیر همواره از سوی عربستان تبلیغ و در این راستا ائتلاف¬سازی شده است، موثر بوده و به همان میزان در تهدید پنداشتن عربستان سعودی از سوی قطر موثر بوده است.

3) قدرت تهاجمی
احتمال بیشتری وجود دارد که دولت¬های با قابلیت ¬های تهاجمی بزرگ ¬تر نسبت به سایر دولت¬هایی که به لحاظ جغرافیا و وجهه نظامی از چنین قابلیت¬هایی برخوردار نیستند، شکل¬گیری یک اتحاد علیه خود را موجب شوند. قدرت تهاجمی یک دولت به معنای توانایی تهدید حاکمیت و تمامیت ارضی دولت دیگر با یک هزینه قابل‌قبول می باشد. تأثیرات قدرت تهاجمی می¬تواند متفاوت باشد، تهدید فوری که قابلیت¬های تهاجمی ممکن است به وجود آورد، ایجاد یک انگیزه قوی توسط سایر دولت¬ها برای برقراری موازنه است. با این‌ حال زمانی که قدرت تهاجمی به‌سرعت اجازه غلبه می¬یابد، دولت¬های آسیب¬¬پذیر ممکن است امید اندکی در مقاومت مشاهده نموده و به دلیل اینکه متحدان ممکن است قادر به ارائه کمک فوری و کافی نباشند، سیاست ایجاد موازنه عاقلانه تلقی نشده و ممکن است مجبور به در پیش گرفتن سیاست همراهی با قدرت مهاجم شوند. نگاهی به آمار خریدهای تسلیحاتی عربستان از غرب به ویژه امریکا به بهانه مقابله با تهدید ایران به ویژه پس از خروج عراق از دایره متحدین این کشور در سال 2003 به خوبی نشان از افزایش بیش از اندازه توان تهاجمی عربستان در قیاس با سایر کشورهای منطقه در عرصه نظامی دارد. این در حالی است که تهدید فوری علیه تمامیت ارضی این کشور وجود ندارد. طی این دوره عربستان سعودی از جایگاه دهمین وارد کننده بزرگ سلاح در فاصله سال های 2008 – 2012 به چهارمین وارد کننده بزرگ سلاح در فاصله سال های 2013 – 2017 تبدیل شده است، خرید 48 فروند هواپیمای جنگی یوروفایتر تایفون از بریتانیا و 152 فروند جنگنده تهاجمی اف 15 از امریکا تنها بخشی از خریدهای تسلیحاتی این کشور طی سال¬های اخیر بوده است که به این میزان باید خرید تسلیحاتی 110 میلیارد دلاری همراه با توافق 350 میلیارد دلاری نظامی این کشور از امریکا طی یک دهه آینده که در سفر اخیر ترامپ، رئیس جمهور امریکا به عربستان به امضاء طرفین رسید را اضافه کرد، مسئله¬ای که نگرانی بیش از پیش مقامات قطر از گسترش قدرت تهاجمی عربستان را به دنبال داشته است.

4) نیات تجاوزکارانه
دولت‌هایی که به‌عنوان متجاوز شناخته می‌شوند ممکن است سایر دولت‌ها را به ایجاد موازنه علیه خود تحریک کنند. پندار از نیت نقش مهم و حساسی در گزینش اتحاد دارد. هنگامی‌که اعتقاد بر آن است که یک دولت به‌طور اجتناب‌ناپذیری متجاوز است، احتمال دارد سایر دولت‌ها به همراهی با آن روی‌آورند. به‌علاوه، اگر نیات تجاوزطلبانه نتواند به‌ وسیله موازنه در برابر آن تغییر یابند، یک دولت ضعیف حتی اگر متحد نیز باشد ممکن است به‌سادگی قربانی شود. از این ‌جهت، ممکن است تنها راه جلوگیری از این سرنوشت، موازنه با دیگران باشد؛ بنابراین احتمالاً توسعه¬طلبی یک دولت به شکل¬گیری یک ائتلاف مخالف منجر می¬شود. ادعاهای ارضی عربستان سعودی بر بخش¬هایی از اراضی قطر که در سال 1992 منجر به یکی درگیری مرزی بین دو طرف گردید از یک سو و مخالفت عربستان با سیاست مستقل منطقه¬ای و خارج از ائتلاف قطر پس از تحولات مربوط به بیداری اسلامی در سال 2011 و حمایت از سرکوب گروه¬های مورد حمایت این کشور مانند اخوان المسلمین در مصر و همچنین تفاوت دیدگاه¬های مذهبی دو کشور در قالب تضاد وهابی – اخوانی و تمایل عربستان به گسترش تفکرات مذهبی وهابی در کشورهای عربی و اسلامی تاثیر زیادی بر فاصله گرفتن قطر از عربستان و تمایل این کشور به گشودن فضاهای جدید در سیاست خارجی بیرون از چارچوب شورای همکاری خلیج فارس و در تعامل با سایر قدرت¬های منطقه¬ای مانند ایران، ترکیه و اسرائیل داشته است، امری که عربستان آن را نوعی خیانت به ائتلاف دول عربی تحت رهبری خود تلقی نموده و نگرانی این کشور را از تکرار این روند در آینده از سوی سایر کشورهای هم پیمان به دنبال خواهد داشت. موافقت ترکیه با درخواست دوحه به منظور استقرار نیروهای نظامی خود در قطر همراه با افزایش تماس¬ها بین مقامات ایران و ترکیه پیرامون این موضوع را می¬توان بخشی از نشانه¬های شکل¬گیری موازنه جدید از سوی دولت قطر در برابر تهدید عربستان تلقی نمود. اینکه تا چه حد موازنه جدید شکل عملی به خود بگیرد به موفقیت یا شکست طرف¬های میانجی برای مهار بحران در روابط دو کشور قطر و عربستان سعودی وابسته است. امری که می¬تواند در میان-مدت و بلند¬مدت تاثیر مثبتی بر کاهش خطرات ناشی از شکل¬گیری یک ائتلاف عربی به رهبری عربستان و شکست تلاش¬های این کشور در منزوی ساختن جمهوری اسلامی ایران منجر شود.

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته