پنجشنبه 1 اسفند 1398

Thursday 20 February 2020

شما اینجا هستید:خانه/آسیا/سیالیت کنش سیاسی در فضای عمومی ایران: هتروتوپیک شدن تئاتر زورآزمایی قدرت و پادقدرت

سیالیت کنش سیاسی در فضای عمومی ایران: هتروتوپیک شدن تئاتر زورآزمایی قدرت و پادقدرت

  • در ايران امروز، با درهم‌آميختگي موضوعات و بحران‌هاي گوناگون و تسريع تشدیدآن‌ها توسط فناوری‌های اینترنت‌پایه، همه ي امور سياسي شده است. فضاي عمومي ايران به‌شدت سياسي است. از سوي ديگر، اين فضا مجازي نیز شده است. به‌نوعی ما شاهد فضایي هستیم که تداوم و نرمال‌بودن مکان‌های معمول روزمره را مختل مي کند و موجب سياليت مکاني و زماني کنش سیاسی نيز مي شود.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  چهارشنبه, 18 دی 1398    11:55    سرویس نگاه از بیرون

سمیه خداخواه*

اختصاصی اینترنشنال-سرویس منافع ملی/آغاز قرن بیست‌ویکم، آغازی متفاوت و کم‌نظیر در نوع خود بود. در ورود به جهان زیست پساجنگ سرد، سوژه‌ی انسانی تجربه ­های نو و متفاوتی را که بیش از آن برایش چون رویا می‌نمود، به تجربه نشست. عصری که در آن امکان سوژگی تا این میزان برای انسان فراهم نبوده، و از سوی دیگر، عصری که درآن امکان ابژه­ گی تا این میزان برای انسان وجود نداشته است. پارادوکس قابل تامل، ظریف و زیبایی است. مرز لرزان و باریکی میان سوژ­گی و ابژه­گی، چون شمشیر داموکلس در کمین انسان سده‌ی اخیر نشسته است. در میانه‌ی این درهم‌تنیدگی­ها و وانهادگی­های قرن معاصر، عرصه‌ی اندیشگی و عمل زندگی انسان به‌واسطه‌ی فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی در همه‌ی ابعاد دگرگون گردیده است. در بستر این فناوری‌های نوین و با ورود اینترنت به عصر وب 2 و وب 3 ، امکان‌هایجدیدی برای کنشگری انسان‌ها در عرصه­های اجتماعی و سیاسی گشوده شد. در این فضا، امکان بازبینی و بازتعریف مقوله­های بسیاری در سایه‌ی این گشودگی فراهم شد و جهان زیست قرن بیست‌ویکم، بازی‌های بینامتنی گوناگونی را در تماشاخانه‌های خود به نظاره نشست. انسان در سمفونی قرن بیست‌ویکم، شاهد یک جهان چندآوایی است.

غیریت‌ها، گفتمان‌های حاشیه‌نشین، تکثرهای موجود و گمنام و صداهای ریز و طردشده امکان یافته‌اند تا آوای موسیقی خود را که قرن‌ها از سوی در راس­نشینان و گفتمان‌های مسلط توان بروز نیافته و به حاشیه رانده شده بودند، بنوازند. سازهای کوک و ناکوک، هم‌زمان و ناهم‌زمان در فضایی نو امکان بروز و ظهور یافته‌اند. در این میان، پیکره‌ی جامعه‌ی ایرانی نیز از این دگرگونی‌ها به‌دور نبوده است. در سال‌های اخیر شاهد برجسته‌شدن سریع و غیرقابل‌انکار فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی اینترنت پایه در حوزه‌ها و سطوح مختلف بوده­ایم. در فقدان کنشگری موثر احزاب و نهادهای جامعه‌ی مدنی، به‌ناگاه فضای مجازی با شبکه‌های قدرتمندش از راه رسید. شهروندانی که تا پیش از آن ارتباطِ سازنده‌ی موثر و در خور توجه‌ای با یکدیگر نداشتند، به‌ناگاه فرصت یافتند تا به مدد این بستر با هم ارتباط برقرار کرده و پیوندهای جدیدی را شکل دهند. شکل­گیری شبکه‌های اجتماعی و پیوندهای ناشی از آن، ناگهان انرژی خیره‌کننده‌ای آزاد کرد که ساختارهای مونولوگ­گونه را به تعجب واداشت. به‌گونه‌ای که در بزنگاه­ها و گسست‌های سیاسی و اجتماعی حساس، این نوع از رسانه‌ها چون ابزار پرقدرتی وارد صحنه شده‌ و امکان و بستری را فراهم کرده‌اند که در آن شهروندان ایرانی، از یک‌سو، توانسته‌اند تعاملی افقی، هم سطح و دیالوگ محور را به تجربه بنشینند، و از سوی دیگر، شرایطی فراهم شده که در فقدان قدرت‌نمایی ناظر و قدرت بالادست به کنشگری بلاواسطه در حوزه‌های گوناگون بپردازند.

از منظری دیگر، شاید بتوان گفت ما از بد حادثه به فضای مجازی پناه آورده‌ایم. به تعبیری این فضا برای سوژه‌ی ایرانی معاصر در فقدان سایر مجاری گفتمانی، به سامانه‌ای حیاتی برای تعامل و دیالوگ و ابزاری جهت ارتباط بی‌واسطه با افکار عمومی مبدل گشته است. اما داستان فقط به همین موارد محدود نمی‌گردد. در بزنگاه‌های حساس بوده که رسانه­های اینترنت‌پایه به‌عنوان قوی‌ترین سلاح سیاسی شهروندان رخ‌نمایی کرده‌اند. ابزار به‌کاررفته برای تکوین حرکت‌ها ابزاری مجازی بوده، اما صدای این تحرکات در خارج از دنیای مجازی هم طنین‌افکن شده‌اند. این‌گونه است که باهم‌بودن در جهان مجاز باعث تنهانماندن در جهان واقع می‌شود. به واقع امر، جامعه و سوژه‌ی ایرانی، فضایی جدید، چندوجهی و در عین حال وهم‌آلودی را به تماشا و تجربه نشسته‌اند که در آن رسانه‌های اینترنت‌پایه، به تعبیر فوکویی، فضایی هتروتوپیایی را برای کنش سیاسی و کنشگری شهروندانی که در فقدان فضاهایی گشوده و چندآوایی در جهان واقع به‌سر می‌برند، به ارمغان آورده‌اند.

میشل فوکو از لفظ هتروتوپیا یا دگرمکاندر توصیف فضاهایی که به‌طور هم‌زمان فیزیکی و ذهنی هستند، استفاده کرد. فوکو مکان را به سه بخش اتوپيا، مکان واقعي و هتروتوپيا تقسيم‌بندی مي­کند. هتروتوپياها یا دگرمکان­ها عرصه‌هایي هستند بين مکان‌های واقعي که وجود دارند و اتوپياها که گونه­ های آرماني مکان­های واقعي‌اند و وجود ندارند. دگرمکان‌ها نقطه انفصال ميان مکان‌های اجتماعي آرماني و واقعي در پيوندی معين با یکدیگر قلمداد مي­شوند که علاوه بر آن که قابل اطلاق به مکان‌های مادی است، شامل مکان‌هایي مفهومي (غير مادی) نيز مي‌باشد. نقش دگرمکان­ها گاه این است که مکاني پندارگونه و وهم‌آلود را بيافرینند. فضای مجازی به‌عنوان یک کل مي­تواند به‌مثابه یک هتروتوپيا مورد توجه قرار گيرد. بر این اساس، مي­توان اینترنت و فضای مجازی را نمونه­ای از فضای هتروتوپيایی معرفي کرد که چندین فضا را که به‌نظر ناسازگار و ناهمگن‌اند، در یک فضا گرد هم آورده و عرضه مي­کند. البته درون آن نیز باز شاهد هتروتوپيا هستیم. هتروتوپيک‌شدن موجب سياليت مکاني و زماني کنش سیاسی نيز مي­شود. در اثر هتروتوپيک‌شدن، مرز بين فضاهای گوناگون از خانه گرفته تا محیط کار، تا فضای عمومي، فضای آموزشي و فضاهای دیگر از بين رفته است.

هم‌چنین با تداخل محیط­ ها و فضاها، تمایزگذاری بین امر سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دشوار می‌شود. به‌طوری که کنشِ سیاسی دیگر مختص به یک زمان یا یک مکان خاص نبوده و در هر زمان و مکاني قابليت انجام دارد. در واقع، فناوری­های نوین و رسانه‌های اینترنت‌پایه، فضای عمومی و خصوصی را به فضاهای متداخل و همه ­جایی تبدیل مي­کنند و منجر به ایجاد فضای هتروتوپيک مي­شوند. ما در این فضا شاهد دو وجه همزمان و ناهمزمان دنيای مجازی هستیم. به زعم فوکو، هتروتوپيا مکاني است که چندین مکان متضاد را در کنار هم گرد مي­آورد؛ در تشریح این سخن مي­توان گفت بسياری از فعاليت­های محيط واقعي به فضای مجازی انتقال یافته است. با توجه به این تعریف فوکو از هتروتوپيا به‌نظر مي‌رسد شبکه­ های مجازی چون تلگرام، فيس‌بوک، اینستاگرام،واتس‌اپ و حتي بازی­های آنلاین و آفلاین چنين فضایي باشند. در روایت کاستلزی نیز، هیچ‌گونه جدایی بین واقعیت و نمایش نمادین وجود ندارد. ویژگی تاریخی سیستم ارتباطی جدید، القای واقعیت مجازی نیست، بلکه ایجاد مجاز واقعی است. به تعبیری که کل واقعیت به‌گونه­ای مجازی ادراک می‌شود که در آن خود واقعیت (یعنی وجود مادی- نمادین مردم) کاملا در متنی از تصاویر مجازی و در جهانی واقع ­نما غرق شده است و در آن چیزهایی که بر روی صفحه ظاهر می شوند فقط تصاویری نیستند که از طریق آن‌ها منتقل می‌شوند، بلکه خود به تجربه تبدیل می‌شوند.

این نسل از رسانه ­ها آن‌قدر فراگیر، متنوع و انعطاف‌پذیرند که کل تجربه‌ی گذشته، حال و آینده‌ی آدمی را در یک متن چند رسانه­ای جذب می­ کنند. در چنين وضعيتي، ميزان همپوشاني فضاها افزایش یافته و محدودیت‌های فضایي محو مي­شوند. افراد در مسير خانه به محل کار، در محل کار، در مسير دانشگاه به خانه، داخل مترو و ماشين، با دستگاه‌هایي که با خود حمل مي­کنند، فرصت­ های بسیاری برای کنشگری در اختيار دارند و گزینه‌های متفاوتی مدام در دسترس ­شان قرار دارد. پیکره‌ی جامعه‌ی ایرانی نیز فراتر از جنسيت، سن، تحصیلات و طبقه بيش‌ترین زمان را در فضاهای مجازی سپری مي­ کنند. به‌طوری که مي­توان گفت در عصر حاضر به‌واسطه‌ی این نوع از سیالیت، امکان کنش سیاسی همه‌جایي و همه‌مکاني شده برای سوژه‌ی ایرانی فراهم شده است. اکنون سوژه‌ی ایرانی با کمک فضای هتروتوپيک مجازی، مرزها را به سهولت درنوردیده و بر خلاف گذشته فعل کنشگری برای آن آسان، دسترس‌پذیر، کم‌هزینه­تر و همگاني شده است.

اما نکته‌ی در خور توجه داستان این‌جاست که در یک دهه‌ی اخیر یعنی از سال 1388 به بعد، این عرصه و فضای هتروتوپیایی مبدل به منزلگاهی برای تلاقی، تقابل و جدال قدرت و پادقدرت به تعبیر کاستلزی آن شده است. بدون اغراق می­توان ­گفت که از سال 88، نقش و جایگاه این طیف از رسانه‌های نوین و فضای هتروتوپيک برآمده از آن در رویدادها و رخدادهای اجتماعی و سیاسی ایران هرروز پررنگ‌تر از دیروز شده است. در این شرایط جدید است که جامعه ترغیب و تشویق می‌شود تا از فرصت‌های نوینی که بر شیوه‌های زندگی و کیفیت زندگی او تاثیرات وسیعی می‌گذارند،‌ استقبال کند. از نظر نگارنده، در ساحت تحلیلی می‌توان فضای پدیدآمده‌ی جدید را به‌سان نمودهایی از واقعیات ناهمگون جامعه در سیر نامتقارن حیات آنپنداشت؛ در این‌صورت، فارغ از این‌که تا چه میزان با آن‌هاهمدل باشیم و فارغ از نوع نگاه ما به بود و نمودشان، باید آن‌ها را هم‌چون رویدادها و رخدادهایی تلقی کرد که اهمیتی تحلیلی در ساحت جامعه می ­یابند. در این راستا و در تئاتر زورآزمایی قدرت و پادقدرت، سال‌هاست که فضاهای عمومی محدود شده مجالی نمی­دهند که جامعه به‌رغم درصد بالای جمعیت جوان به همان سهم نیز بازتاب‌دهنده و پذیرای کنشگری شهروندانش باشد. نظارت و کنترل در سطوح مختلف زیست اجتماعی و سیاسی شهروندانش، تمایزگذاری بین حوزه‌های سیاسی و اجتماعی را دشوار می‌سازد و لذا ارائه تعریفی دقیق از حدود کنش سیاسی را ناممکن می­گرداند. با چنین صورت‌بندی از وضعیت، هرگونه سرکشی و مقاومت فردی، گروهی و عمومی علیه محدودیت‌های موجود در جامعه در پیوند با زیست اجتماعی و سیاسی روزمره‌ی شهروندان، بخشی از روند مقاومت با هنجارهای حاکم است، و بدین معنا، واجد سویه‌هایی از کنش سیاسی است؛ اما نباید درباره‌ی جایگاه همه‌ی آن‌ها اغراق کرد.

این وضعیت پدیده‌آمده، تقابل قدرت و پادقدرت را نیز وارد مرحله­ای نوین کرده است. از این منظر، فناوری‌های نوین از طریق امکانات بی‌زمان و بی‌مکانی که در اختیار باورها و عقاید مختلف سیاسی، فرهنگی و اجتماعی قرار می‌دهند، همواره به تقویت جریان‌های مقاومت در برابر جریان قدرت کمک کرده‌‌اند. در واقع، اینترنت برای جریان‌های پادقدرت معاصر سامانه‌ای حیاتی برای دیالوگ و مباحثه و ابزاری جهت بازی با افکار عمومی است که نهایتاً به‌عنوان یکی از قوی‌ترین ابزارهای تاثیرگذاری آن‌ها عمل می‌کند. در شرح وضعیت حال حاضر آن‌چه هویداست این است که ايران در یک سر طیف، ابزارهای رسانه‌ای رسمي، ايدئولوژيك و دولتي دارد و در آن سر طیف، شبكه­هاي ماهواره­اي و رسانه‌های فعالِ راديكال و برانداز خارجي دارد. به ­رغم همه­ي اين مباحث، جامعه‌ی ايران به‌واسطه‌ی رسانه­ های نوین اینترنت‌پایه در عرصه‌ی سياست، تجربه ­­ي بي­ سابقه ­اي را در یک دهه‌ی اخیر به تماشا نشسته است. چنان‌چه در این فضا شاهد تقابل دو وجه قدرت و پادقدرت در فضایی هتروتوپیک هستیم كه در ادبيات سياسي ایران بي ­سابقه است. در ايران امروز، با درهم‌آميختگي موضوعات و بحران‌هاي گوناگون و تسريع تشدیدآن‌ها توسط فناوری‌های اینترنت‌پایه، همه ­ي امور سياسي شده است. فضاي عمومي ايران به‌شدت سياسي است. از سوي ديگر، اين فضا مجازي نیز شده است. به‌نوعی ما شاهد فضایي هستیم که تداوم و نرمال‌بودن مکان‌های معمول روزمره را مختل مي­ کند و موجب سياليت مکاني و زماني کنش سیاسی نيز مي ­شود.

 

*دانشجوی دکتری روابط بین الملل دانشگاه تربیت مدرس

 


 

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته