چهارشنبه 3 خرداد 1396

Wednesday 24 May 2017

شما اینجا هستید:خانه/آسیا/رویکرد پینگ پنگی در روابط ایران و عربستان

رویکرد پینگ پنگی در روابط ایران و عربستان

  • رویکرد پینگ پنگی در روابط ایران و عربستان

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  دوشنبه, 21 فروردين 1396    19:07    سرویس آسیا

محمد رضا حق شناس
 کاندیدای دکتری دانشگاه تربیت مدرس
 اختصاصی اینترنشنال-سرویس آسیا/ ملک سلمان، پادشاه عربستان، تور دیپلماتیک یک ماهه خود با همراهی هیئتی پرشمار، متنوع و بلندپروازانه (با هدف فرعی نمایش سلامتی و نشاط پادشاه 81 ساله) در مارس 2017 به 6 کشور شرق آسیا و اقیانوس آرام (مالزی، اندونزی، مالدیو، برونئی، ژاپن و چین) را با حضور در 28 امین اجلاس سران اتحادیه عرب در اردن و مشارکت 18 کشور عربی پایان داد. در همین راستا، تحلیلگران و پژوهشگران منطقه‏ای اذعان دارند، با توجه به عدم روابط دیپلماتیک ایران و عربستان (از ژوئن 2016 تاکنون) و با وجود توافق دو کشور بر سر حل مسئله حج(مارس 2017)، آورده‏های سفر عربستان به منطقه شرق آسیا(به ویژه در ارتباط با کشورهای اسلامی/ سنی) و همچنین بیانیه پایانی ضد ایرانی اجلاس اتحادیه عرب(29 مارس)، گویای تداوم سیاست پینگ پنگی و تقابلی دو کشور است. همچنان‏که پیرو تازه‏ترین گزارش موسسه علوم و امنیت بین‏المللی در آمریکا(مارس 2017)، مبنی بر انگیزش بالای عربستان سعودی برای دستیابی به سلاح هسته‏ای برای مقابله با ایران و همچنین سفر اخیر نخست وزیر انگلیس، ترزا می(4 آوریل 2017) به عربستان در جهت تحکیم روابط امنیتی و تجاری، به نظر می‏رسد، به احتمال قوی این روند تقابلی و پینگ پنگی تسریع و تداوم ‏پیدا کند.
تداوم سیاست پینگ پنگی:
روایت نویسنده از سیاست پینگ پنگی در این یادداشت کوتاه، بر این مفهوم معنایی استوار است، که دو کشور ایران و عربستان به جای آنکه با توجه به ضرورت جبر ژئوپلیتیکی، تمرکز بر دایره اشتراکات هویتی/ فرهنگی و نتیجتاً تعریف بنیادین مسائل و چالشهای دو/چندجانبه در "چارچوبی متوازن" و با راهبرد "دیپلماسی همیارآنه" در جهت کنترل و مدیریت بحران‏های دو جانبه و همچنین مهار ناامنی و بی‏ثباتی منطقه‏ای گام بردارند. بالعکس، دو کشور، به طور مکرر و مستمر به ویژه با تشدید رقابت‏های ژئوپلیتیکی(از سال 2011 به بعد) و متعاقباً بسط دایره افتراقات فرهنگی/هویتی، با سیاست‏های نخ نمای متقابل "اتهام‏زنی"/برچسپ‏زنی" و راهبرد" دیپلماسی بازدارنده"، عاملان/حاملان و مسببان چالش‏ها و تهدیدات امنیتی دو /چندجانبه منطقه‏ای را همواره به یکدیگر نسبت و پاس می‌دهند.
نیم نگاهی به زیست تجربه تاریخی قریب به پنج دهه روابط ایران و عربستان نشان می‏دهد، که همواره الگوی رفتاری دوگانه همکاری و رقابت(کم‏شدت/پرشدت) بر مناسبات دوجانبه دو کشور حاکم بوده است. اما به مرور زمان، بعد رقابت وزنه برتر و دامنه بیشتری از موضوعات و مسائل دو/چندجانبه در روابط دوکشور را تحت پوشش قرار داده است. آنگونه که طی سال‏های اخیر به ویژه از سال 2015م. به بعد{تقارن زمانی سه تحول بین‏المللی، منطقه‏ای و داخلی از جمله: برجام هسته‏ای/ و اخیراً روی کار آمدن ترامپ ضد ایرانی نسبت به سلف خود در آمریکا، تشدید رقابت‏های ژئوپلیتیکی در منطقه غرب آسیا و ورود نسل سوم نخبگان در ساختار سیاسی عربستان}، با قرار گرفتن در زمین بازی پینگ پنگی و سیاست‏های "اتهام‏سازی و هراس‏افکنی متقابل"، بیش از پیش شکاف هویتی بین دو کشور را عمیق‏تر از گذشته کرده است. به طوری که دو کشور همزمان راهبرد دوگانه رقابت/تقابل موقعیتی و تقابل/رقابت هویتی را تعقیب می‏کنند.
در همین زمینه، سیر زمانی تور دیپلماتیک ملک سلمان(مارس 2017) و قطب مکانی و چینش کشورهایی مقصد آسیا و اقیانوس آرام{ مالزی، اندونزی و برونئی، مالدیو/ کشورهای اسلامی، چین/رقیب آمریکا و ژاپن/متحد آمریکا}از سوی آن کشور، می‏تواند دلایل و اهداف بیشماری داشته باشد. اما به نظر می‏رسد، به طور کلی این رویداد سیاسی با دو هدف محوری و کلان انجام گرفته است. از یک سو، جهت بهبود روابط ژئواکونومیک(در جهت اجرای سند چشم انداز 2030 در دوران افول قیمت نفت جهانی) و از سوی دیگر تقویت دامنه نفوذ ژئوپلیتیک و بسترسازی روابط استراتژیک عربستان با این کشورها صورت گرفته است. لذا با این لنز تحلیلی، عربستان از یک سو مهار و کنترل منطقه‏ای و فرامنطقه‏ای ایران و از سوی دیگر حفظ موازنه‏گرایی(Balancing) و ضرورت انعطا‏ف‏پذیری و به تعبیر بعضی از تحلیل‏گران بین‏المللی، مصون/ایمن‏سازی استراتژیک(Strategic Hedging) را در تعامل با قدرت‏های بزرگ بین‏المللی به ویژه قدرت‏های غیرغربی( چین و ژاپن) در عصر آمریکای ترامپ همزمان تعقیب می‏کند.
به عبارتی می‏توان گفت، عربستان با پذیرش ایران به عنوان تهدید درجه اول و موجودیتی خود، دامنه رقابت موقعیتی، نفوذ ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک با آن کشور را به فراتر از غرب آسیا و به سمت شرق آسیا گسترش داده است. انعقاد قراردادهای متعدد و همکاری‏های چندلایه تجاری، انرژی(به ویژه با چین و ژاپن به عنوان شرکای اقتصادی ایران)، مالی و فرهنگی( به عنوان نمونه تاسیس یک مرکز بین‏المللی صلح به نام "ملک سلمان" در مالزی)، جذب فزاینده سرمایه‏گذاری خارجی و افزایش همکاری‏های امنیتی و اطلاعاتی (به ویژه با مالزی به علت مشارکت در ائتلاف نظامی اسلامی علیه تروریسم به محوریت عربستان) در همین راستا می‏گنجد. لذا اولویت درجه یک عربستان{همسو با تهدید درجه یک آن کشور یعنی ایران} استفاده از همگرایی با کشورهای اسلامی هم در شورای همکاری خلیج فارس، اتحادیه عرب و کنفرانس اسلامی( مالزی و اندونزی) به عنوان نهادهای فراملیتی و چندملیتی برای مقابله و مهار ایران است. به این ترتیب آنها برای تلاش عربستان جهت ایجاد یک جبهه سنی/عربی واحد برای به چالش کشیدن قدرت‏افزایی/قدرت افکنی ایران و حفظ رهبری آن کشور در جهان اسلام است.
این روند بازی پینگ پنگی در شرایطی قرار دارد، که ایران برای شکست برنامه‏های عربستان، نیاز به گسترش روابط، ضرورت همسویی و حداقل عدم واگرایی با کشورهای عربی/ اسلامی چه در شورای همکاری ( عمان، کویت و قطر) و چه اتحادیه عرب( لبنان، عراق، سوریه و حتی ضرورتاً مصر السیسی) و کنفرانس اسلامی( مالزی و اندونزی) دارد. اما در همین زمان، در حالی که ترکیه و عربستان همسو با اسرائیل و آمریکای ترامپ، مکرراً به ویژه در کنفرانس امنیتی مونیخ(فوریه 2017) ایران را به عنوان "بزرگترین حامی ترویسم در جهان" و همچنین پیشبرد رویکرد فرقه‏گرایانه در منطقه متهم می‏کنند. بیانیه مشترک ضد ایرانی، عربستان و مالزی (بند 15 بیانیه) مبنی بر دخالت‏های ایران در امور کشورهای خارجی، ضرورت محدود کردن نفوذ ایران در غرب آسیا و سایر کشورهای اسلامی(عراق، سوریه ویمن)، مبارزه با فرقه‏گرایی و همچنین بیانیه پایانی ضد ایرانی اجلاس اخیر اتحادیه عرب(29 مارس 2017) مبنی بر اتهام مداخله ایران در امور کشورهای منطقه( بحرین، یمن، عراق و لبنان وسوریه) و حمایت از امارات متحده عربی بر سر مالکیت جزایر سه‏گانه، همه در راستای تداوم سیاست پینگ پنگی دو کشور قرار دارد.
اما به نظر می‏رسد، گرچه ایران بتواند، با مواضع بی‏طرفانه کشورهای اسلامی شرق آسیا کنار بیاید، با این وجود، نمی‏تواند از مواضع حمایتگرایانه آنها در مورد عربستان به سادگی عبور کند. زیرا همکاری کشورهای اسلامی با عربستان نه تنها وحدت آنها را علیه ایران را تقویت می‏کند، بلکه با هدف ایزوله کردن و واداشتن ایران به واکنش تهاجمی و اعتراضی، قدرت نرم و معنایی ایران را تضعیف و تحت الشعاع قرار می‏دهد و درنتیجه در بازه زمانی میان/بلند مدت نفوذ ایران را در جهان اسلام کاهش می‏دهد. واکنش شدید وزارت خارجه ایران به بیانیه مشترک ضد ایرانی مالزی و عربستان، اتحادیه عرب و رد اتهام زنی آنها، به وضوح طراحی سناریوی کشاندن ایران به رقابت پرهزینه و بازی فرسایشی را نشان می‏دهد. با این حال باید گفت، امکان/احتمال هر گونه تعمیق روابط همزمان مالزی و دیگرکشورهای اسلامی شرق آسیا و پیشبرد راهبرد توازن‏گرایی و بی‏طرفانه با دو رقیب منطقه‏ای ایران و عربستان در غرب آسیا، جایگاه و مواضع آن کشورها را در رقابت‏های آتی منطقه‏ای پیچیده، دشوار و سیال می‏کند.
بنابراین در پایان باید گفت، وضعیت پرآشوب، انباشت تهدیدات، انبساط ژئوپلیتیک و ذهنیت/روانکاوی امنیتی ناخودآگاه منفی باعث گردیده، با برتری قاعده بازی سیاست پینگ پنگی، سناریوی امنیتی و راهبردی دو کشور رقیب منطقه‏ای، مثل یک"ترموستات امنیتی خودکار" نسبت به تغییرات دما و سطح قدرت و امنیت در ژئوپلیتیک منطقه واکنش نشان بدهد. لذا با توجه به عدم تعادل و تنظیم دمای ترموستات امنیتی در روابط ایران و عربستان، دو کشور همواره هم به افت سطح/دمای امنیتی و قدرتی خود و هم به افزایش سطح/دمای امنیتی وقدرتی کشور رقیب واکنش سرسختانه و نامنعطف نشان می‏دهند. در نتیجه، می‏توان پارامترهای چندگانه‏ی از جمله: طرح اعلامی ابتکار ناتو/ارتش عربی(نزدیکی با مصر)، بازتجدید روابط با آمریکای ترامپ، تحکیم روابط امنیتی/تجاری با انگلستان(به ویژه پس از خروج از اتحادیه اروپا)، تداوم نگاه به شرق(چین، ژاپن، هند و روسیه) و گسترش روابط با کشورهای اسلامی/سنی درون منطقه‏ای( اعضای شورای همکاری خلیج فارس، ترکیه و به ویژه پاکستان به عنوان تنها کشور اسلامی دارنده سلاح هسته‏ای و تقبل فرماندهی ائتلاف نظامی اسلامی علیه تروریسم) و برون منطقه‏ای(اتحادیه عرب و کنفرانس اسلامی به ویژه کشورهای مالزی و اندونزی) و نهایتا تقلای عربستان برای کسب و دستیابی به دانش/ سلاح هسته‏ای در جهت تقابل و مهار ایران و تنظیم دمای ترموستات امنیتی قابل فهم و تبیین دانست.

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته
مجموعه تصاویر
مجموعه تصاویر