جمعه 28 مهر 1396

Friday 20 October 2017

شما اینجا هستید:خانه/آسیا/اصلاحات اجتماعی با انگیزه‌های سیاسی: عربستان در مسیر تغییر؟

اصلاحات اجتماعی با انگیزه‌های سیاسی: عربستان در مسیر تغییر؟

  • در اینکه در پادشاهیِ مردانِ قبیله تحول اجتماعی بزرگی رخ داده است نباید تردید کرد. افزایش آزادی‌های اجتماعیِ زنان به معنای عقب‌گرد – هرچند محدود – نهادهای سنتی و دینی در این کشور است. پرسش اما در مورد اهمیتِ این اقدام نیست. نکته آن است که چرا در این مقطع چنین فرمان ملوکانه‌ای صادر شد و این تحول را با چه زمینه یا زمینه‌هایی باید تحلیل کرد.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  یکشنبه, 16 مهر 1396    02:12    سرویس آسیا

اختصاصی اینترنشنال- سرویس آسیا/ خبر فرمان ملوکانه ملک سلمان، پادشاه عربستان، در تجویز رانندگیِ زنان، که با شرط‌ها و اگرهای ویژه امکان‌پذیر شده است، به‌عنوان تحولی عمده به‌سرعت به تیتر رسانه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شد. دلیل توجه به این خبر، دیرینگیِ مطالبه رانندگی زنان و مقاومت مستمر رهبران دینی و سیاسی در برابر آن است. در اینکه در پادشاهیِ مردانِ قبیله تحول اجتماعی بزرگی رخ داده است نباید تردید کرد. افزایش آزادی‌های اجتماعیِ زنان به معنای عقب‌گرد – هرچند محدود – نهادهای سنتی و دینی در این کشور است. پرسش اما در مورد اهمیتِ این اقدام نیست. نکته آن است که چرا در این مقطع چنین فرمان ملوکانه‌ای صادر شد و این تحول را با چه زمینه یا زمینه‌هایی باید تحلیل کرد.

زمینه نخست، تحول رخ‌داده در ساختار سیاسی عربستان است. اگرچه تحول در سطح ساختار رخ نداده است اما به دلیل فقدان سازوکارهای مشخص و دوره‌های زمانی معین برای انتقال قدرت، انتقال قدرت به محمد بن سلمان از نظر اهمیت دست‌کمی از تحول ساختاری ندارد. تا هنگام کنار گذاشته شدنِ محمد بن نایف، برخی در ایران و دیگر کشورها، از بحران جانشینی در آینده عربستان سخن می‌گفتند. ملک سلمان اما با تدارک انتقال عمودی قدرت، چالش را مرتفع کرد. اگرچه همچنان برخی سناریوهای نامحتمل از دقت پیش‌بینی آینده می‌کاهند.

محمد بن سلمان به‌عنوان شخصیتی جوان و نزدیک به خواسته‌های اکثریتِ جمعیتِ عربستان، نیازمند تثبیت قدرت، وجهه و به رخ کشیدن توان مدیریتی و گرایش‌های تحول خواهانه خود به جامعه جوان سعودی و نیز به جهانیان به‌ویژه متحدان غربیِ ریاض است. طرح سند چشم‌انداز 2030، بررسی انحلال هیئت امر به معروف و نهی از منکر در مجلس شورای عربستان، به رسمیت شناختن حق رانندگی زنان و اخبار مبتنی بر تلاش محمد بن سلمان برای حذف لقبِ «خادم حرمین شریفین» (قداست‌زدایی از پادشاه)، جملگی در این راستا قابل ارزیابی است. محمد بن سلمان در حال تحکیم قدرت و جایگاه خود در جامعه و سیاست عربستان است. در نتیجه باید در انتظار تحولات بیشتر در این زمینه باشیم.

زمینه دوم، دیرینگیِ مطالبه رانندگیِ زنان است. در واقع تداوم گفتگوهای عمومی و رسانه‌ای در ارتباط با رانندگی بانوان، از یک سو این مسئله را به تابویی مستحکم و از سوی دیگر شکستن آن را دشوار و شاخصی بر اراده و قدرت شکننده آن تبدیل کرد. پاسخگویی به برخی مطالبات عمومی در ابتدای قدرت گیری، در طول تاریخ مدرن سعودی، الگویی برای افزایش مقبولیتِ شاهان سعودی بوده است. به همان نسبت که‌ترمیم سازوکار انتقال قدرت از شیوه عمودی به افقی حائز اهمیت است، پاسخگویی به مطالبه‌ای درخورِ تحول سیاسیِ صورت‌گرفته برای تحکیم جایگاه محمد بن سلمان ضرورت داشت. بدین ترتیب، آزادسازی رانندگی زنان، که دیرزمانی است به مطالبه‌ای عمومی تبدیل شده و همچنان با مقاومت نهادهای مذهبی مواجه بود، امکان‌پذیر – و برای تحکیم چهره مصلح محمد بن سلمان، راهگشا – شد.

زمینه سوم، لزوم تکمیل تصویر ترسیم‌شده از محمد بن سلمان در سطح بین‌المللی با ارائه تصاویری از اصلاح‌طلبیِ وی در درون عربستان بود. محمد بن سلمان، پیش‌تر از طریق سفرهای بین‌المللی و مطرح کردنِ سند چشم‌انداز 2030 تصویر یک نخبه مصلح را به رخ جهانیان کشید. وی این بار با پیشبرد اصلاحات در زمینه‌ای حساس و دیرینه در ساختار اجتماعی عربستان، اراده اصلاح‌طلبانه خود را باری دیگر به رخ می‌کشد. طبعاً فشارها و نگرش‌های بین‌المللی را نباید به‌مثابه عامل اصلی در نظر گرفت، اما بی‌تأثیر دانستن آن نیز نمی‌تواند درست باشد. به عبارتی، محمد بن سلمان قطعاً در پیشبرد این تحول، نیم‌نگاهی به واشنگتن و سایر پایتخت‌های غربی داشته است.

در مجموع و با در نظر گرفتن زمینه‌های بالا این پرسش مطرح می‌شود که در صورتی که محمد بن سلمان هیچ‌یک از اقدامات اصلاحی خود، از جمله آزادسازی رانندگی زنان را مطرح نمی‌کرد و پیش نمی‌برد، چه اتفاقی می‌توانست بیفتد؟ قطعاً انتظار نمی‌رفت تحولی جدی علیه حاکمیت و یا شخص محمد بن سلمان در سطح اجتماعی رخ دهد. همچنین انتظار نمی‌رفت جامعه جهانی برای عدم رانندگی زنان سعودی به توبیخ نخبگان حاکم بر ریاض بپردازد. به عبارتی، محمد بن سلمان حرکت به سوی سکوی قدرت را همچنان ادامه می‌داد؛ هرچند این حرکت احتمالاً با استقبال کمتری از سوی جامعه سعودی و نیز کشورهای غربی همراه می‌شد. به عبارتی، محمد بن سلمان نیازمند این تحولات نبود اگرچه این تحولات می‌توانست به وی کمک کند. سه زمینه یادشده در بالا اگرچه توجیه‌کننده تصمیمات بن سلمان است اما ضرورتاً موجب اتخاذ این سیاست‌ها نمی‌شد. در نتیجه پرسش آن است که چرا محمد بن سلمان به چنین اقداماتی دست زد؟ آیا او واقعاً شخصیتی اصلاح‌طلب است؟ اقدامات صورت گرفته این ویژگی را در وی برجسته می‌کند، اما برای رسیدن به پاسخی مشخص‌تر باید در انتظار پادشاهی محمد بن سلمان باشیم. زیرا تحولات یادشده به‌راحتی می‌تواند اقداماتی اولیه برای افزایش مقبولیت عمومی بن سلمان باشد و با به قدرت رسیدن وی، متوقف و یا حتی عقب‌گرد کند.

 

*حسن احمدیان، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و پژوهشگر مسائل خاورمیانه

telegram channel

درباره نویسنده

حسن احمدیان

حسن احمدیان

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته