چهارشنبه 5 ارديبهشت 1397

Wednesday 25 April 2018

شما اینجا هستید:خانه/نگاه دیگران/نقش اداره اطلاعات در جنگ‌های کوچک و دیپلماسی در افغانستان، از دوره نورمحمد تره‌کی تا حامد کرزی

نقش اداره اطلاعات در جنگ‌های کوچک و دیپلماسی در افغانستان، از دوره نورمحمد تره‌کی تا حامد کرزی

نویسنده :  جمعه, 20 بهمن 1396    17:08    سرویس نگاه از بیرون

اینترنشنال- سرویس نگاه دیگران/ این سلسله از نوشته‌ها کوششی است برای به تحلیل گرفتن فراز و فرودهای کار اطلاعاتی(استخباراتی) در افغانستان، نقش عملیات‌ها و فعالیت‌های استخباراتی در تحکیم و ریزش روابط میان مردم، جایگاه استخبارات در رابطه‌ی نابرابر افغانستان با قدرت‌های بزرگ منطقه و جهان و بالاخره بررسی کاراکتر و شخصیت جاسوس به‌عنوان خادم و یا هم خاین به منافع ملی در کشوری که فروپاشی قدرت را بارها تجربه کرده است. اهدا به توده‌هایی که از باورش همیشه سوءاستفاده شده است.

امرالله صالح،(قسمت دوم)

نورمحمد تره‌کی به‌عنوان اولین رییس‌جمهور چپی یا منشی عمومی کمیته‌مرکزی حزب دموکراتیک خلق افغانستان در ماه اوریل، ۱۹۷۸ قدرت را بعد از قتل دسته‌جمعی رییس‌جمهور داوودخان و خانواده‌اش به‌دست گرفت.
پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد که برخورد تره‌کی با پدیده‌ی استخبارات، خام و تصادفی بوده است. اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به‌عنوان متحد استراتژیک و نظامی افغانستان بعد از جنگ دوم جهانی، به‌خصوص بعد از مرگ استالین، زمینه نفوذ و رشد کادرهای چپی را در صفوف قوای مسلح آن زمان فراهم کرده بود. قراین واضح از این‌که کادرهای تعلیم‌دیده در بخش استخبارات به مفهوم اکادمیک آن در میان افسران نظامی وجود داشته باشد نیست. اما تمامی اعضای بلندپایه حزب و افسران نظامی منصوب به حزب با مبانی کار استخباراتی حداقل آشنایی را داشتند. حتی به بعضی از اعضای شاخه پرچم، سفارت شوروی در کابل زهر مخصوص، سای ناید، توزیع کرده بود که در صورت لزوم در شرایط بد به‌خاطر حفظ رازهای حزب خودکشی کنند. این زهر در چپه‌یخن به‌صورت مخصوص جابه‌جا می‌شود و شخص می‌تواند حتا وقتی دستانش بسته است آن را دندان بگیرد و مرگ آنی را لبیک گوید.
شبکه‌سازی‌های اطلاعاتی و جاسوسی روزهای اولین انقلاب ثور نیز مملو از اشتباهات عمیق و جبران‌ناپذیر برای حزب خلق بوده است که بعدها باعث شد حزب در برابر مردم قرار گیرد. در اولین روزهای پیروزی فعالان استخباراتی حزب خلق، لیست تمام مخبرها و اجنت‌های جمهوریت داوودخان را از اداره ضبط احوالات به‌دست آورده و اکثریت آن‌ها را دستگیر و به گلوله بستند. آن‌ها می‌توانستند به‌جای این کشتارسریع، از بعضی آن‌ها استفاده کنند.
در آن زمان پلیس افغانستان و اداره ضبط احوالات بیشتر مسئولیت جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات را به عهده داشتند. هیچ سند کتبی مبنی بر این‌که «د افغانستان د گتو د ساتنی اداره- اگسا» یا اداره حفاظت از منافع افغانستان چگونه به‌وجود آمد، وجود ندارد. فرمان نورمحمد تره‌کی مبنی بر ایجاد این اداره و مصوبات شورای وزیران در مورد حدود صلاحیت‌های این اداره وجود ندارد. شاید حجم مصروفیت، کشمکش‌های درون‌حزبی، مدیریت واکنش مردمی و جهان در برابر تحول جدید، انقلابیون سرخ افغان را در ایجاد چوکات حقوقی برای اگسا محروم ساخته بود. و یا هم ایجاد چوکات حقوقی برای اگسا در اولویت قرار نداشت. انقلاب در ماه ثور ۱۳۵۷ هجری شمسی/ اپریل ۱۹۷۸ قدرت را در اختیار حزب دموکراتیک خلق افغانستان قرار داد اما «اگسا» در ماه سنبله همان سال یا سپتامبر ۱۹۷۸ به‌صورت رسمی عرض اندام کرد.
اگسا به‌خاطر استحکام پایه‌های حکومت اتکای بی‌تردید و کورکورانه به شبکه‌های حزب دموکراتیک خلق افغانستان، به‌خصوص شاخه خلق، در میان مردم داشت. حزب خلق توانسته بود در روستاها یک تعداد زیاد معلمین را در صفوف خود جذب کند و ادعای نمایندگی از روستاییان چپ‌گرا را نیز داشت. بعد از سال ۱۹۳۰ این اولین باری بود که قدرت از خانواده سلطنتی افغانستان- آل یحیی- به یک حزب سیاسی نیمه ‌توده‌ای تکیه کرده بود.
هر تحولی در روزهای اولین هیجان زودگذر را به همراه دارد. مرگ بر آل یحیی و خاندان نادر، اشاره به محمدنادرخان پادشاه افغانستان و پدر محمدظاهر شاه یکی از شعار‌های روزهای اولین تحول چپ در افغانستان بود.
جمع‌آوری اطلاعات از فعالین حزبی، تحلیل سرسری و توسل به اقدام بر اساس این اطلاعات توسط افسران خلقی که بیشتر در وزارت داخله بسیج بودند، صورت می‌گرفت. اطلاعات بیشتر از منابع انسانی بود و توانایی‌های تخنیکی در رژیم، یا وجود نداشت یا هم محدود به کابل و چند شهر بزرگ دیگر بود. وسایل اطلاعتی رژیم پیچیدگی نداشتند. در همین مرحله یکی از بزرگ‌ترین دست‌آوردهای آگسا ایجاد فضای بی‌اعتمادی و ترس بود. مردم به هم‌دیگر بی‌باور شده بودند و همه فکر می‌کردند که دولت توانایی شنود مکالمات‌شان را دارد. اما تشنج درون‌حزبی هیبت به‌وجود آمده را هر روز وارونه‌تر می‌ساخت.
جدا ساختن احساسات، خواسته‌ها و عقده‌های شخصی، محلی، قومی، صنفی و طبقاتی از اطلاع استخباراتی و تبدیل اطلاع به مبدای اقدام قانونی و یا حداقل نیمه‌قانونی یکی از مهم‌ترین اصول استخباراتی به‌خصوص در کشورهای چند‌فرقه‌ای و چندقومی است. فعالین حزب خلق که در سطح رهبری بیشتر نظامی بوده، در صفوف روستاییان شعارگرا و عقده‌مند علیه ناهنجاری‌های طبقاتی، با هیجان، احساسات و سنت‌ستیزی خواستند هر کسی را که با آن‌ها همنوا نبود به حاشیه برانند، دستگیر و شکنجه کنند یا هم حذف فیزیکی کنند. تندروی‌های دولت چپی جامعه را وادار به واکنش ساخت. برای مدیریت واکنش و خیزش مردم بر ضد انقلاب ثور، دولت به سرکوب و روش خشن پلیسی توسل جست. نظام استخباراتی و نوپای چپی در دو جبهه عملا درگیر شده بود: تلاش برای خنثی سازی تشنج و رقابت‌های درون‌حزبی و سرکوب خیزش‌های مردمی.
در سال ۱۹۷۸ «اگسا» هیچ فعالیت قابل دید و موثر در بیرون از مرزهای افغانستان نداشت. فعالیت‌های داخلی این اداره نیز در محور یک هدف تمرکز داشت که عبارت بود از تحکیم دولت خلقی در افغانستان.
در جهان موارد موفق از سرکوب مردم در برابر کودتاها و تحولات خشن در قدرت و سیاست وجود دارد. اما قشر سیاسی چپ افغانستان نه تنها که واکنش مردم را دست‌کم گرفته بودند بلکه فکر نمی‌کردند امریکا، عربستان سعودی و پاکستان نیز به آن گستردگی از خیزش مردم افغانستان در برابر انقلاب هفت ثور حمایت کنند. امریکایی‌ها اعتراف می‌کنند که سقوط دولت شاهنشاهی ایران، بزرگ‌ترین و مجهزترین متحد امریکا در منطقه، یکی از عوامل مرکزی و مهم در شکل‌دهی استراتژی امریکا به‌خاطر حمایت از شورشیان افغان در برابر رژیم چپ بوده است. به روایت مجاهدین، هیچ منبع حمایت از قیام و جهاد علیه نورمحمد تره‌کی در بیرون از کشور بجز تهاجم قوای شوروی وجود نداشته است. اما ماخذ و منابع غربی نشان می‌دهد که با آغاز تحول ثور و به‌خصوص بعد از کشته شدن ادولف سپایک دابس، امریکایی‌ها طرح سبوتاژ رژیم چپی را ریختند.
اسدالله سروری به‌عنوان اولین رییس «اگسا» از سوی نورمحمد تره‌کی گماشته شد. او در همراهی با دیگر افسران خلقی در تسخیر درونی پایگاه هوایی بگرام نقش داشت. منابع غربی و روسی از دوستی و تماس دیرینه او با «کی‌جی‌بی» سخن می‌رانند. مقام او در اولین روزهای تقسیم قدرت تثبیت شد اما به‌صورت عملی وی در آخر اسد یا اوایل سنبله ۱۳۵۷ به کرسی ریاست «اگسا» تکیه زد. حفیظ‌الله امین به اسدالله سروری اعتماد نداشت و از همین‌رو نیروی استخباراتی موازی زیر رهبری سید داوود ترون را تشکیل داد که گزارش‌ دهنده وفادار به حفیظ‌الله امین بود.
شعار دولت چپ افغانستان خلق‌گرایی و قانونیت بود. اما هیچ قرینه و ثبات مادی و معنوی دال بر این‌که «اگسا» مقید به لایه‌های محافظتی، مقررات و قانون بوده باشد، وجود ندارد. همه آثار و پژوهش‌ها نشان می‌دهد که برای «اگسا» هدف مقدس بوده است. وسایل و شیوه‌های رسیدن به هدف هیچ اهمیتی برای‌شان نداشته است.
یک سال پس از انقلاب ثور باز هم «اگسا» هنوز در محاسبات مشاورین شوروی، به‌عنوان یک اداره کارا و موثر نبوده است. در جریان یک سال، اگسا نتوانسته بود توازن قدرت را در داخل دولت نوپا به نفع نورمحمد تره‌کی تغییر بدهد. این در حالی است که کمیته امنیت دولتی شوروی یا «کی‌جی‌بی»، اسدالله سروری را به‌عنوان یک افسر زیرک و کارا حرمت داشتند. «اگسا» هیچ نیروی ویژه نظامی کوچک که یکی از نیازها و مشخصه‌های سازمان‌های استخباراتی در کشورهای بحرانی و حتا باثبات است نداشته است. در این مرحله بیشترین اتکای «اگسا» برای اقدام به نیروهای پولیس بوده است. نشانه‌هایی دال بر این‌که شوروی‌ها برای «اگسا» در این مرحله کمک‌های ویژه به‌صورت مستقیم فراهم ساخته باشند، نیز وجود ندارد. یعنی سال اول انقلاب سازمان اطلاعات دولتی که باید به‌عنوان چشم، گوش و بازوی نظام عمل می‌کرد، بیشترین فعالیتش، جمع‌آوری اطلاعات تصفیه‌ناشده برضد اتباع افغانستان و اجرای استنطاق، شکنجه و اعدام‌های فراقانونی بوده است. در حالی‌که بزرگ‌ترین خطر و تهدید در برابر نظام اختلاف میان جناح‌های مختلف چپ و رقابت‌های خونبار درون‌دولتی بوده است.
در سال ۱۹۷۸ در سراسر کشور ۲۵۰۰ مشاور نظامی- استخباراتی شوروی مصروف کمک‌رسانی و مشورت دهی به حکومت نورمحمد تره‌کی بودند. این مشاورین نتوانسته بودند که دو شخصیت بالایی خلق یعنی تره‌کی و امین را با هم نزدیک سازند.
مشاورین روسی می‌خواستند دولت خلقی زودتر موقف داخلی‌اش را مستحکم سازد، به همین علت تاکید بر وحدت میان شاخه پرچم و خلق داشتند. پیش‌بین بودند که اختلافات میان‌گروهی می‌تواند زمینه‌ساز نفوذ عوامل بیرونی در دستگاه دولت باشد. بازهم در این مرحله معلوم می‌شود که «اگسا» توانایی راه‌اندازی دیپلماسی درون‌حزبی، تطمیع ناراضی‌ها به‌صورت نرم و ارایه تحلیل استراتژیک را نداشته است و فاقد شاخه تحلیل بوده است.
سفیر ایالات متحده امریکا در افغانستان، ادولف سپایک دابس، در ۱۴ فبروری سال ۱۹۷۹ در اخیر جاده «طره‌باز خان» در کابل توسط چهار مرد مسلح با تفنگچه که یکی آن‌ها لباس پلیس بر تن داشت، ربوده شد و به اطاق ۱۱۷ هتل کابل آن‌زمان انتقال یافت. در چنین وضعیت‌هایی مقام مرکزی و تاثیرگذار که باید وضعیت را مدیریت می‌کرد، رییس اگسا بود.
امریکایی‌ها عقیده بر آن دارند که استخبارات آن‌زمان افغانستان نقش مرکزی و تصمیم‌گیر در مدیریت بحران به‌وجود آمده نداشت و در عوض دو تا کارمند سفارت شوروی در کابل با حضوریابی در صحنه فرماندهی عملیات را رهبری می‌کردند. این مشاورین روسی در تماس و هماهنگی نزدیک با سید داوود ترون عملیات را راه‌اندازی کرده بودند. ترون و سروری تعلق به یک دستگاه اطلاعاتی نداشتند. داوود ترون وفاداری سری و مخفی به امین داشت و سروری فرد دست راست تره‌کی حساب می‌شد.
سفیر امریکا در عملیاتی که کم‌تر از پنج دقیقه به طول انجامید کشته شد. طب عدلی امریکا تثبیت کرد که گلوله‌ها از فاصله کم‌تر از ده‌سانتی‌متر به سر او شلیک شده بودند. اجساد اختطاف‌چیان که گفته می‌شد از هواخواهان جریان ستم ملی بوده و می‌خواستند طاهر بدخشی را در بدل سفیر از بند رها سازند، شامگاه همان روز در سردخانه شفاخانه نظامی به دیپلمات‌های امریکایی صرفا نشان داده شدند.
پرونده این حادثه که در سیاست امریکا در قبال افغانستان تکانه ایجاد کرد، مبهم و گنگ باقی ماند. یعنی استخبارات افغانستان توانایی تحلیل موضوع را چه از دید اطلاعاتی و چه از دید بررسی مسلکی جرم نداشت. حتا اگر لازم نبود محتویات تحقیق را در اختیار مردم قرار بدهند، حداقل باید برای حفظ آبروی خود موضوع را توضیح می‌دادند.
هیچ حادثه گروگان‌گیری و اختطاف یک دیپلمات ارشد به این عجله و صورت فاجعه‌بار پایان نیافته است. شاید دلایلی وجود داشت که روس‌ها نمی‌خواستند درامه گروگان‌گیری ادامه یافته و بیشتر خبرساز شود اما آن‌چه از دید استخباراتی هویداست این است که بازهم «اگسا» نه مهارت مذاکره با گروگان‌گیرها را داشته و نه هم توانایی اقدام به‌خاطر کنترل ساحه عملیات را.

دیپلمات‌های امریکایی و دکتر سفارت، در آن لحظه انتظار داشتند که در جریان جزییات عملکرد مامورین پولیس و مشاورین روسی قرار بگیرند. اما به آن‌ها اجازه دخالت داده نشد. امریکایی‌ها ادعا دارند که وقتی این دیپلمات‌ها داخل اطاق ۱۱۷ شدند، سفیر آخرین نفس‌های خود را می‌کشید و دقایق بعد جان باخت. حضوریابی دیپلمات‌های روس در صحنه عملیات نشان‌دهنده نهایت ناچاری دستگاه استخبارات افغانستان را در تحلیل وضعیت موردی (تاکتیکی) و نداشتن توانایی اقدام نشان می‌داد. راپور رسمی وزارت خارجه امریکا نشان می‌دهد که سفیر، نه با گلوله اختطاف‌گران، بلکه با سلاح صفر بیست‌ودومیلی‌متری کشته شده بود. هم‌چنان گفته می‌شود که دیپلمات‌های امریکایی در میان اجساد، کسی را شناسایی کردند که دقایق قبل از آغاز شلیک در طبقه اول هتل کابل دست‌بسته نزد کارمندان دولتی قرار داشت. یعنی او در نه جریان عملیات و شلیک پلیس، بلکه عمدا به‌خاطر پنهان‌کاری ثبوت و انگیزه‌های اختطاف کشته شده بود.
از دید استخباراتی دو قرائت از کشته شدن سفیر امریکا، ادولف سپایک دابس در سال ۱۹۷۸ وجود دارد. روایت سرسری و اول این است که واقعا اختطاف‌گران ستمی‌هایی بودند که رهایی رهبر خود را می‌خواستند. اما روایت دیگر این است که روس‌ها با کشتن سفیر امریکا می‌خواستند روابط کابل را با واشنگتن به‌صورت کل قطع کنند که چنان هم شد. امریکا تا به‌قدرت‌رسیدن حامد کرزی، هیچ‌گاهی در افغانستان سفیر معرفی نکرد و تمام کمک‌هایش را از طریق دولت به افغانستان قطع کرد. دید استراتژیک و سیاسی امریکا در مورد افغانستان تا سال ۲۰۰۲ متاثر از مراودات‌شان با اردوی پاکستان بود. شاید این جنبه و بعد موضوع را، کی‌جی‌بی با این وسعتش در محاسبه و تخمین‌های اطلاعاتی خود نداشت.
بر اساس قانون آن‌زمان آمریکا، کشورهایی که کمونیزم را به‌عنوان ایدیولوژی نظام و دولت می‌پذیرفتند، از کمک‌های اقتصادی و انکشافی امریکا محروم می‌شدند. اما امریکایی‌ها نورمحمد تره‌کی را کمونیست نمی‌پنداشتند و انقلاب ثور باعث قطع کمک‌های امریکا تا کشته شدن دابس نشده بود. زیرا نورمحمد تره‌کی به تاریخ ۴ می ۱۹۷۸ در یک کنفرانس خبری گفته بود که من نه کمونیست هستم و نه مارکسیست. می‌خواهم هویت بی‌طرف دولت افغانستان را حفظ کنم. او به‌خاطر تاثیر بر ذهنیت مردم چند باری در دوره قدرت خود در مساجد نماز ادا کرده بود.
ادامه دارد...

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته