جمعه 28 مهر 1396

Friday 20 October 2017

شما اینجا هستید:خانه/گفتمان منافع ملی/تلاش پنهان اردوغان در تهران برای گرفتن ابتکار عمل در عراق و سوریه

تلاش پنهان اردوغان در تهران برای گرفتن ابتکار عمل در عراق و سوریه

  • سیر روابط ایران و ترکیه از زمان انعقاد قرارداد قصر شیرین (1639) نشان می‌دهد که دو کشور نه می‌توانند متحد استراتژیک باشند و نه وارد درگیری مستقیم نظامی می‌شوند. ماهیت روابط دو کشور در قالب روابط دو قدرت میانه رقیب در یک ژئوپلیتیک مشترک قابل فهم است و به دلیل ساخت ایدئولوژیکی متفاوت، پیگیری رویکردهای هویتی در سیاست خارجی به‌ویژه در خاورمیانه آشوبناک سطح همکاری‌های امنیتی و سیاسی دو کشور را محدود خواهد کرد.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  چهارشنبه, 12 مهر 1396    22:47    سرویس گفتمان منافع ملی

اختصاصی اینترنشنال- سرویس گفتمان منافع ملی/ رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، امروز در رأس هیئتی بلندپایه برای دیدار با مقامات جمهوری اسلامی ایران وارد تهران شد. رئیس‌جمهور اردوغان در چارچوب سفر رسمی خود به تهران با مقام معظم رهبری و حسن روحانی رئیس‌جمهور ایران دیدار و گفتگو کرد. بر اساس برنامه‌های اعلامی، همچنین نشست چهارم شورای عالی همکاری راهبردی میان ترکیه و ایران به ریاست اردوغان و روحانی در تهران برگزار شده است.

در این سفر یک‌روزه، وزرای امور خارجه، اقتصاد، انرژی، گمرک و تجارت، فرهنگ و توریسم جمهوری ترکیه اردوغان را همراهی کردند. رو دوشنبه (10 مهرماه) نیز ژنرال خلوصی آکار رئیس ستاد کل ارتش ترکیه به دعوت سرلشگر باقری ریاست ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران وارد تهران شده بود و در رابطه با لزوم همکاری‌های نظامی و امنیتی بین ایران و ترکیه با حسن روحانی، سرلشگر باقری، علی شمخانی، دبیر عالی شورای امنیت ملی، و امیر حاتمی، وزیر دفاع جمهوری اسلامی ایران دیدار و گفتگو داشته است. با توجه به برنامه‌های سفر اردوغان و ترکیب هیئت اعزامی به تهران به نظر می‌رسد که، تقویت مناسبات نظامی و همکاری‌های نیروهای مسلح دو کشور، تهیه نقشه راه مشترک در تقابل با چالش‌های امنیتی مشترک به‌ویژه تحولات جاری در کردستان عراق، بهبود حجم روابط اقتصادی و تجارت انرژی، مبارزه با تروریسم، و توسعه همکاری‌های سیاسی دوجانبه و منطقه‌ای به‌ویژه در سوریه و عراق، از مهم‌ترین اهداف این سفر باشد. در این رابطه، با نگاهی به آخرین وضعیت و تحولات روابط دو کشور در حوزه‌های سیاسی، امنیتی، و اقتصادی، به بررسی دلایل پیدا و پنهان این سفر می‌پردازیم.

روابط سیاسی و دیپلماتیک ایران و ترکیه با وقوع تحولات انقلابی در خاورمیانه به‌ویژه با تعمیق بحران در سوریه و تحولات داخلی عراق مسیر تنش آمیزی را طی کرده است. تحت تأثیر اولویت‌های امنیتی و ژئوپلیتیکی متعارض، ایران و ترکیه در جبهه‌های مختلف رو در روی یکدیگر صف‌آرایی کرده بودند و این مسئله بیش از هر چیزی ناشی از سیاست قدرت و نفوذ دو قدرت منطقه‌ای غیرعربی در تحولات خاورمیانه عربی بوده است. اردوغان بسیاری از ناکامی‌های راهبردی خود به‌ویژه در سوریه را ناشی از نفوذ جغرافیایی ایران و نقش ژئوپلیتیک شیعی (جبهه مقاومت) قلمداد می‌کرد و بر همین اساس برای جبران کسری موازنه با در پیش گرفتن گفتمان ضد شیعی و ضد-فارس دست به یک سری ائتلاف‌های نانوشته با شورای همکاری خلیج فارس زد. به یاد بیاوریم که تنها چند روز بعد از سفر حسن روحانی به آنکارا در سال گذشته، اردوغان با طرح گفتمان امپراتوری فارس و شیعه شروع به تخریب تصویر منطقه‌ای ایران نزد افکار عمومی جهان اسلام کرد. چنین رویکردی از سوی آنکارا به‌تدریج موجب کاهش سطح روابط سیاسی و دیپلماتیک دو کشور در سال‌های اخیر شد. اما تحولات میدانی در سوریه و وقوع بحران در روابط قطر و کشورهای حوزه حاشیه خلیج فارس وضعیت را دگرگون ساخت. اعمال تحریم‌های سیاسی و اقتصادی از سوی بلوک سلفی علیه نیروهای اخوانی در قطر نشان از شکنندگی ائتلاف سیاسی بین ترکیه و متحدان سنی آن در منطقه داشت. چنین تحولاتی به همراه عدم توجه متحدان غربی ترکیه نسبت به نگرانی‌های امنیتی این کشور موجب توجه رهبران ترکیه به آلترنانیوهای دیگر در یافتن حوزه نفوذ و منافع در خاورمیانه پرآشوب شد. ترکیه به‌ویژه از وقوع بحران قطر و پیشروی‌های میدانی دولت بشار اسد در سوریه به‌تدریج به سمت برقراری ائتلاف سیاسی و امنیتی با روسیه و ایران شده است. چنین روندی سطح روابط سیاسی و دیپلماتیک دو کشور را به‌طور قابل ملاحظه‌ای افزایش داده است و با سفر سرلشگر باقری به آنکارا، نتایج مثبت نشست آستانه ششم، و متعاقب آن سفر امروز اردوغان به تهران پیش‌بینی می‌شود که روند مناسبات سیاسی دو کشور بیش از پیش تقویت شود.

به‌موازات کاهش سطح روابط سیاسی و دیپلماتیک، همکاری‌های امنیتی نیز روند نزولی داشته است. سطح همکاری‌های امنیتی دو کشور بیش از هر چیزی تحت تأثیر رقابت‌های ایدئولوژیکی و ژئوپلیتیکی ایران و ترکیه در کانون‌های بحران کشورهای همسایه بوده است. به‌طورکلی، تداوم روابط دو کشور در حوزه امنیتی منوط به همگرایی منافع و نگرانی‌های امنیتی در رابطه با مسئله کردی منطقه و مبارزه علیه گروه‌های تروریستی است. از زمان شروع بحران سوریه و متعاقب آن پیشروی میدانی کردهای ی.پ. گ در شمال سوریه، تقریباً هیچ هماهنگی امنیتی بین ما و ترک‌ها وجود نداشته است و هر کدام به‌صورت تک جانبه و بر اساس اولویت‌های ملی خود به چالش‌های کردی در منطقه واکنش نشان داده‌اند. از سوی دیگر، نگاه متفاوت و گهگاه متعارض نسبت به شناسایی برخی از گروه‌های تکفیری به‌ویژه جبهه النصره و احرار الشام که مورد حمایت میدانی ترکیه بوده‌اند، روزنه‌های وجود همکاری مشترک امنیتی علیه تروریسم بین دو کشور را کور کرده بود. در رابطه با تحولات اقلیم خودمختار کردستان عراق نیز ترکیه و ایران هیچ راهبرد واحد و هم‌راستایی نداشته‌اند. ترکیه در سال‌های اخیر عمق راهبردی خود را در سایه نفوذ در مناطق تحت تسلط کردهای عراق تعریف کرده است و بر این اساس به دنبال به دست گرفتن ابتکار عمل در معادلات سیاسی و سرزمینی کردستان عراق است. هرچند رفراندوم 25 سپتامبر اربیل موجی از احتمال اقدامات مشترک علیه سیاست‌های جدایی‌طلبانه بارزانی میان ایران، ترکیه، و عراق به وجود آورده است، اما عدم توازی منافع بلندمدت و واگرایی راهبردهای منطقه‌ای دو کشور برای بیشینه‌سازی حوزه نفوذ در کانون‌های بحران جاری، عملیاتی شدن چنین سناریوای را با دشواری‌های قابل‌توجهی مواجه می‌سازد.

در میان حوزه‌های مختلف، تداوم مناسبات اقتصادی به عنوان کمربند ایمنی در حفظ سطحی از روابط دوجانبه و گسترش آن به همکاری‌های سیاسی عمل کرده است. باوجود واگرایی‌های سیاسی و امنیتی، استمرار روابط اقتصادی به‌ویژه در حوزه انرژی از یک سو تحت تأثیر رویکرد عمل‌گرایانه دو کشور نسبت به تداوم تعاملات تجاری با یکدیگر بوده و از طرف دیگر منبعث از ماهیت دولت تجاری ترکیه است که در هر شرایطی حفظ و توسعه حجم روابط اقتصادی با شرکای خود از اولویت بالایی در روابط خارجی آن برخوردار است. ترکیه با حجم روابط تجاری 14 میلیارد دلار در 2014 و حدود 11 میلیارد دلار در 2016 بعد از چین و هند، سومین شریک تجاری ایران است. حجم واردات و صادرات دو کشور تقریباً برابر است. روابط تجاری دوجانبه ایران و ترکیه حدود 10 درصد از حجم کل تجارت ایران است. محصولات صادراتی اصلی ما به ترکیه شامل محصولات پتروشیمی به‌صورت مواد خام، گاز طبیعی، مواد خام پلاستیک، و برخی از فلزات است. واردات ما از ترکیه نیز شامل طلا، فلزات، قطعات خودروسازی، وسایل نقلیه عمومی، منسوجات، و محصولات مربوط به صنعت ساخت‌وساز است. سالانه در حدود 1.8 میلیون گردشگر ایرانی به ترکیه سفر می‌کنند. در سال‌های گذشته به‌ویژه در دوره پسابرجام، بیش از 300 شرکت بین‌المللی ترک با سرمایه‌ای بالغ بر 20 میلیارد دلار به دنبال سرمایه‌گذاری مستقیم در زیرساخت‌های اقتصادی ایران به‌ویژه در حوزه انرژی، برق، صنعت نساجی و ساخت‌وساز هستند. باوجود تنش‌های سیاسی در سال گذشته، ترکیه اولین مرکز تجارت خارجی خود را با صندوق 4 میلیارد دلاری در الهیه تهران تأسیس کرد. به‌طورکلی، چشم‌انداز روابط اقتصادی و تجارت انرژی ایران و ترکیه به‌ویژه با سفر اردوغان به تهران در آینده نزدیک می‌تواند روند رو به رشدی داشته باشد.

مجموع تحولات شش‌ماهه سال جاری در روابط دوجانبه و چندجانبه ایران و ترکیه نشان از تمایل ترک‌ها به توسعه مناسبات دیپلماتیک، امنیتی، نظامی و اقتصادی با همسایه شرقی خود دارد. بعد از همه‌پرسی قانون اساسی 16 آوریل ترکیه و تنش آمیز شدن روابط این کشور با متحدان غربی، اردوغان در قالب منطقه‌گرایی جدید خود به منظور تأمین منافع و امنیت ملی ترکیه به دنبال پیگیری یک سیاست خارجی فعال چندجانبه گرایانه در برقراری روابط حسنه با همسایگان بوده است. در چنین شرایطی با ترکیه اردوغان چگونه می‌توان وارد تعامل و گفتگوی سازنده شد؟

سیاست خارجی ترکیه در نیم دهه گذشته به‌تدریج خاورمیانه‌ای شده است. بدین معنا که تحولات خاورمیانه از محوریت قابل‌توجهی در ترسیم راهبردهای روابط خارجی این کشور برخوردار است. این مسئله از یک سو تحت تأثیر برهم خوردن توازن بین نیروهای اسلام‌گرا- سکولار در سیاست داخلی و خواست دولت حاکم برای هژمونی حزبی و مسلط ساختن بنیان‌های حکومتی و ایدئولوژیکی منحصر به خود در سپهر سیاسی و مدنی چندپاره ترکیه بوده است. و از طرف دیگر ناشی از واگرایی در روابط ترکیه و متحدان غربی به‌ویژه ایالات متحده آمریکا است. چنین تفکری در اتاق فکر سیاست خارجی اردوغان شکل گرفته است که ترکیه دیگر از جایگاه راهبردی در چارچوب امنیتی و راهبردی غرب به‌ویژه در خاورمیانه برخوردار نیست و ازاین‌رو باید به دنبال ابتکار عمل و آلترناتیو دیگری در بیشینه‌سازی نفوذ و قدرت ترکیه در تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی باشند.

ائتلاف سیاسی و امنیتی با روسیه و قدرت‌های منطقه‌ای مثل ایران می‌تواند به چنین دغدغه‌ای هرچند موقتی پاسخگو باشد. حداقل قدرت چانه‌زنی ترکیه در مقابل اتحادیه اروپا و امریکا را افزایش می‌دهد. باید گفت که ترکیه از راهبرد واحدی در مواجهه با تحولات خاورمیانه و نظام بین‌الملل تبعیت نمی‌کند. فرهنگ استراتژیک اردوغان به سمت برقراری موازنه در روابط با غرب و شرق چرخش پیدا کرده است و رفتار سیاست خارجی ترکیه تداوم همان سیاست اوراسیاگرایی نرم سال‌های 2007-2011 است. با این تفاوت که ترکیه به دنبال بر عهده گرفتن نقش فعال در تحولات جاری منطقه از طریق ائتلاف‌سازی امنیتی و سطحی از مداخله نظامی در کانون‌های بحران منطقه است. ترکیه به‌وفور با این واقعیت مواجه شده است که اتخاذ سیاست‌های تک جانبه گرایانه به هیچ وجه نمی‌تواند منافع ملی این کشور را تأمین کند. محدودیت در قدرت ساختاری اردوغان را به سمت یک بازی دو سطحی در روابط خارجی متمایل ساخته است. اهداف و اولویت‌ها همان آماج نیم دهه پیش است. فقط روش کار و ابزار به کرسی نشاندن راهبردهای توسعه‌طلبانه تغییر کرده است. اردوغان این روزها به هیچ وجه رو بازی نخواهد کرد.

سیر روابط ایران و ترکیه از زمان انعقاد قرارداد قصر شیرین (1639) نشان می‌دهد که دو کشور نه می‌توانند متحد استراتژیک باشند و نه وارد درگیری مستقیم نظامی می‌شوند. ماهیت روابط دو کشور در قالب روابط دو قدرت میانه رقیب در یک ژئوپلیتیک مشترک قابل فهم است. به دلیل ساخت ایدئولوژیکی متفاوت، پیگیری رویکردهای هویتی در سیاست خارجی به‌ویژه در خاورمیانه آشوبناک سطح همکاری‌های امنیتی و سیاسی دو کشور را محدود خواهد کرد. اردوغان به هر روی، ایران و نفوذ شیعی را مهم‌ترین مانع در گسترش نفوذ مادی و گفتمانی خود در خاورمیانه به‌ویژه سوریه و عراق می‌پندارد. سفر سرلشگر باقری به آنکارا برای گسترش همکاری‌های نظامی و امنیتی با ترکیه، مفاد نشست آستانه شش در ترسیم اقدامات مشترک نظامی-میدانی برای پایان درگیری‌ها در ادلب، بحث از اقدامات مشترک سیاسی و نظامی علیه تحرکات کردی در شمال عراق، و سفر اردوغان به تهران می‌تواند نویدبخش فصل تازه‌ای در روابط دوجانبه ایران و ترکیه باشد، اما در ترسیم همکاری‌های امنیتی و نظامی به‌ویژه در رابطه با تحولات کردستان عراق و ادلب سوریه باید جانب احتیاط را در پیش گرفت.

اردوغان یک روز قبل از سفر به تهران اعلام کرد که برای ترسیم یک "نقشه راه" برای تقابل با استقلال کردستان به ایران می‌رود. نقشه راه اردوغان معنایی جز به دست گرفتن ابتکار عمل سیاسی و میدانی در کردستان عراق ندارد. با توجه به سیر اظهارات و عدم اقدامات مؤثر از سوی ترکیه بعد از همه‌پرسی استقلال کردستان، اردوغان به منظور تسلط بر آینده تحولات کردستان عراق از طریق صورت‌بندی دوگانه کردی-شیعی در عراق به دنبال ایجاد و تعمیق خصومت در روابط کردهای عراق و محور ایران و عراق است. در چنین شرایطی، کردستان عراق برای بقا آلترناتیو و چاره‌ای جز تمایل همه‌جانبه به سمت ترکیه نخواهد داشت. اظهارت معاون حزب عدالت و توسعه در رابطه با اینکه استقلال کردستان عراق هیچ تهدیدی برای ترکیه ندارد، چنین سناریویی را بیش از پیش تقویت می‌کند. نکته دیگر به احتمال همکاری نظامی- عملیاتی ترکیه، روسیه و ایران در ادلب برمی‌گردد که ترک‌ها به‌شدت به دنبال اقناع ایران برای گسترش حوزه نظامی ارتش ترکیه در غرب ادلب و متعاقب آن ورود به کانتون کردنشین عفرین هستند. به نظر می‌رسد که ترکیه چراغ سبز را از روسیه دریافت کرده است و در صورت موافقت ایران باید در آینده‌ای نزدیک بعد از ایجاد منطقه عاری از تنش در ادلب، منتظر ورود نظامی ترکیه به عفرین بود. روندی که می‌تواند موازنه قدرت را به نفع ترکیه تغییر دهد و در روزهای پایانی بحران سوریه، میزان چانه‌زنی سیاسی و سهم خواهی آن را در حد قابل‌توجهی افزایش دهد. جان کلام اینکه، باوجود تمایلات سازنده ترکیه به بهبود روابط دوجانبه و منطقه‌ای در حوزه‌های مختلف، باید نسبت به آمال و راهبردهای پشت پرده آن نیز هوشیار بود و جانب احتیاط را در پیش گرفت.

 

ولی گل محمدی؛ پژوهشگر مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، کارشناس مسائل ترکیه

telegram channel

درباره نویسنده

ولی گل محمدی

ولی گل محمدی

  • دکترای روابط بین الملل
  • پژوهشگر حوزه خاورمیانه و ترکیه

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته