چهارشنبه 30 مهر 1399

Wednesday 21 October 2020

شما اینجا هستید:خانه/گفتمان منافع ملی/درک زمان در حل چالشها ی بین ایران و ایالات متحده

درک زمان در حل چالشها ی بین ایران و ایالات متحده

نویسنده :  شنبه, 11 مرداد 1399    10:59    سرویس گفتمان منافع ملی

ابراهیم رومینا*

اینترنشنال/سرویس منافع ملی/ بیش از چهار دهه از بزرگترین قهر سیاسی دو کشور ایران و ایالات متحده می­گذرد. گمان می­رود یکی از پدیده­های نادر جهان سیاسی باشد که در حال تجربه شدن است. پیامدهای ژئوپلیتیکی چنین­ پدیده­ای در سطح جهانی و منطقه­ای بازنمایی خاص خود را یافته و در سطح داخلی برای شهروندان ایرانی چالشهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی به همراه داشته است. در این زمینه دیدگاه­های متفاوت داخلی در دو کشور شکل گرفته و این دیدگاه­ها مبنای رفتاری و کنشی تصمیم­گیران سیاسی بوده است. بازگشایی این گره نیازمند ترسیم چشم­اندازی واقعی و نه آرمانی با هدف تامین منافع ملی است تا فضای سیاسی را در راستای آن جهت­دهی کند و اندیشه انتظار را که در پی آینده­ای آرمانی و یا فراهم شدن شرایط مساعد است هرچه سریع­تر در مسیر تامین منافع ملی دو کشور بسیج نماید. درک زمان از تحولات جهانی، منطقه­ای و داخلی ارائه شده زیر بعنوان متغیری بنیادی در این تحلیل بکار گرفته شده تا فضای مورد نظر را در مسیر تعامل ژئوپلیتیکی قرار دهد.

1-    ژئوپلیتیک جهانی

-       چین بعنوان قدرت درجه 2 با ایالات متحده بعنوان قدرت درجه یک در حال رقابت است. با ارزیابی مجموع شاخص­های قدرت می­توان به این واقعیت دست یافت که چین راه طولانی را برای تصرف چنین جایگاهی دارد. لذا ایالات متحده لااقل برای چند دهه پیشرو قدرت بلامنازع جهانی خواهد بود و فضای رقابتی دو کشور چین و ایالات متحده در حوزه اقتصادی محدود خواهد بود و به سایر فضاهای رقابت ژئوپلیتیکی تسریع نخواهد یافت.

-       نرم­افزارهای تعامل اقتصادی، سیاسی و حتی فرهنگی و اجتماعی جهان بوسیله سیستم غرب و بویژه ایالات متحده در یک قرن اخیر(بعد از جنگ جهانی اول) نوشته شده است و همین نرم­افزارها در شکل قوانین، قواعد و دستورالعمل­ها بین سیستم­های اقتصادی، تجاری، سیاسی و فرهنگی- اجتماعی در حال اجرا است. لذا کنشهای هر کشوری در جهان متکی بر این نرم­افزارهای خواهد بود و هیچ کشوری خارج از چارچوبهای طراحی شده، توان لازم را جهت مانور در عرصه خارج از مرزهای خود نخواهد داشت.

-       درهمتنیدگی سیستم سرمایه­داری و سیستم دموکراسی در غرب و بویژه ایالات متحده، این کشور را در موقعیت پیشرو قرار داده است. در چنین شرایطی، هر چالشی در حوزه داخلی، با اتکا به سیستم دموکراسی بهبود خواهد یافت و با تکیه بر سیستم سرمایه­داری، انباشت سرمایه اتفاق خواهد افتاد. سیستم مورد اشاره متکی بر بقا افراد نیست و پایداری خود را ناشی از ذات سیستم می­بیند. لذا وفاداری به سیستم­ به مراتب بیشتر از وفاداری به افراد حاضر در سیستم خواهد بود.

-       بنیانهای قدرت در ایالات متحده متاثر از موقعیت جغرافیای این کشور در جهان است. این ظرفیت­های قدرت، بستر هر نوع کنش اقتصادی، تجاری، نظامی و سیاسی را جهت سلطه بر سایر سیستم­ها فراهم کرده است و به نظر نمی رسد سایر سیستم­های جهانی از چنین قابلیتی برخوردار باشند. روسیه بعنوان یکی از مدعیان قدرت، تنها در حوزه نظامی توانایی نقش­آفرینی در عرصه جهانی داشته و کنشهای یک دهه اخیر این کشور وابسته بر سیستم امنیتی- جاسوسی و چالشهای قدرتی در برخی از فضاهای دارای خلع قدرت اتفاق افتاده است. قدرتهای اروپایی نیز در رقابتهای ژئوپلیتیکی درون قاره­ای گرفتار هستند.

-       از اواخر 2019 جهان با بیماری فراگیر Covid 19 مواجه شد. این بیماری، اقتصاد جهان را در شرایط پرمخاطره­ای قرار داده است. به نظر می­رسد حتی با کنترل آن، اثرات و پیامدهای آن برای چندین سال تداوم داشته باشد. لیکن تغییری در جایگاه و نقش قدرت و ساختارهای متاثر از آن در جهان نخواهد داشت. با کاهش فعالیهای اقتصادی، تجاری و خدماتی در عرصه جهانی، دارندگان مواد اولیه که عمدتاً از کشورهای در حال توسعه هستند بیشترین آسیب را تجربه خواهند کرد. به تبع، چشم آنها به گشایش بازارهای تاثیرگذار جهان در کشورهای توسعه یافته و بویژه ایالات متحده آمریکا است.

2-    ژئوپلیتیک منطقه­ای جنوب غرب آسیا

-       در حال حاضر شدیدترین و پرچالش­ترین حوزه ژئوپلیتیکی فعال جهان در جنوب غرب آسیا در جریان است. تداخل حوزه­های منازعه، تعدد بازیگران، ابهام در آرمان­های ژئوپلیتیک، منافع متضاد بازیگران و دهها متغیر دیگر، این منطقه را در یک وضعیت پیچیده ژئوپلیتیکی قرار داده است. صحنه بازی عمدتاً در فضاهای فاقد قدرت ملی در کشورهای ضعیف منطقه شکل گرفته است. به نظر می­رسد سیستم­هایی که از بنیانهای اکولوژیکی برخوردار باشند دست برتر را خواهند داشت. به این ترتیب ایران در عراق، و سوریه عرصه رقابت­های ژئوپلیتیکی ترکیه و کشورهای عربی خواهد بود. حضور روسیه نیز در سوریه تابع عمر سیاسی بشار اسد خواهد بود. لیکن با استقرار دموکراسی در سوریه نفوذ کشورهای عربی در سوریه بیشتر خواهد شد. در این میان، حل مساله یمن نیازمند کنشی بین­المللی خواهد بود و سیستم غرب دست برتر را در آینده تحولات یمن بر مبنای منطق ژئوپلیتیکی خواهد داشت.

-       عربستان بعنوان کشوری تاثیرگذار در معادلات منطقه ای خواهد بود. هرچند شکافهایی در ساختارهای منطقه­ای همچون شورای همکاری خلیج(فارس) بوجود آمده است. لیکن دیگر منابع تاثیرگذاری منطقه­ای عربستان همچنان متکثر است.

-       کنش منطقه­ای ایران در حال انقباض است. دلایل و ریشه­های آن متعدد است. این بدان معنا خواهد بود که ایران در آینده به فضاهای تاثیرپذیر اکولوژیک تمایل خواهد داشت که با صرف هزینه­های حداقلی، امتیازات ژئوپلیتیکی حداکثری کسب نماید. در این میان، عراق، افغانستان و بحرین بسترهای مهیاتری جهت شکل­گیری این شرایط دارا هستند. اما میزان این تاثیرگذاری، تابع کنشهای ژئوپلیتیکی بین ایران و سایر قدرتهای منطقه­ای و جهانی در چند سال آینده خواهد بود.

3-    تحولات سیاسی داخلی ایالات متحده

-       معیار پیروزی در سیستم­های دموکراتیک میزان رای است. میزان رای تابع همراهی شهروندان با عملکرد و نیز آرمانهای کنشگران سیاسی خواهد بود. با چالشهای اقتصادی متاثر از کرونا در سطح جهان، ایالات متحده نیز از نظر اقتصادی همچون سایر سیستم­های سیاسی شرایط بحرانی دارد. میزان بیکاری در آمریکا یکی از بیشترین رقم های خود را در یکصد سال اخیر دارد. لذا کنشهای جهانی این کشور بصورت موقتی شرایط انقباضی را خواهد داشت و با برون­رفت از وضعیت موجود، کنش­گیری جهانی این کشور افزایش خواهد یافت.

-       انتخابات آتی ایالات متحده در نوامبر 2020 برگزار خواهد شد. جمهوری­خواهان تلاش­های خود را جهت تصرف مجدد کاخ سفید متمرکز کرده­اند. هرچند دستاوردهای اقتصادی دور اول ریاست­جمهوری جمهوری­خواهان، با شکل­گیری کرونا با چالش اساسی مواجه شده است ولی به نظر می­رسد توان و مدیریت دموکراتهای دورافتاده از صحنه اجرایی، افزون­تر از جمهوری­خواهان که در حال حاضر مدیریت این کشور را در اختیار دارند نباشد. در صورت پیروزی دموکرات­ها حداقل یک سال طول خواهد کشید تا بتوانند کنشگری معنادار جهانی داشته باشند. کما اینکه خروج ترامپ از برجام نیز با همه تبلیغات و فضای رسانه­ای شکل گرفته، چندین ماه به درازا کشید.

-       با پیچیدگیهای سیستم انتخاباتی ریاست­جمهوری در ایالات متحده و تجربه 2016 نمی­توان به طور قاطع شکست ترامپ در نوامبر 2020 را پیش­بینی کرد. متغیرهای متعددی همچون ترغیب ایالتهای شناور، ترغیب رای دهندگان مردد، ترغیب رای دهندگان شاغل در روز سه­شنبه به حضور در پای صندوق رای (روز کاری در ایالات متحده)، اعضای هیئت‌های انتخاباتی (گزینش‌گران رئیس‌جمهور)، تداوم بحران اقتصادی جهان متاثر از کرونا، تداوم اعتراضات چند ماه اخیر و بسیاری از متغیرهای دیگر در پیروزی و یا شکست رئیس جمهور کنونی که سراشیبی عدم محبوبیت وی در جریان است تاثیرگذارند.

4-    تحولات سیاسی داخلی ایران

-       تحریم­های غرب و بویژه ایالات متحده در چهار دهه اخیر، وضعیت بغرنجی را برای کل سیستم و شهروندان ایرانی بوجود آورده است. تمام کنشهای ایران بویژه در دو دهه اخیر متاثر از مساله تحریم بوده است و تکاپوی سیستم سیاسی ایران را با چالش مواجه ساخته است. خروج از این وضعیت بغرنج در برهه کوتاهی بعد از توافق برجام بصورت موقتی اتفاق افتاد، لیکن عدم درک محیط ژئوپلیتیکی جهان و معادلات و مناسبات قدرتی، زمینه برگشت وضعیت گذشته را بیش از پیش شکل داد.

-       عدم امکان برقراری ارتباط از طریق سیستم­های رسمی و قانونی در ایران با سایر سیستم­های جهانی به دلیل تحریمهای همه­جانبه غرب، موجب افزایش هزینه با توسل به شبکه­های غیررسمی در داخل و خارج کشور شده است. در این سیستم دلالی، برای بی­بهاترین کالا و یا خدمات بیشترین هزینه پرداخت خواهد شد که نتیجه آن شکل­گیری فسادهای گسترده است. این تحریم­ها موجب شده است که سرمایه ایرانیان در سطح جهانی به کمترین بها ارزش­گذاری شود. برخی پرونده­های فساد در چند سال اخیر در سیستم قضایی ایران بیانگر چنین وضعیتی است.

-       تحریمهای غرب، موجب کاهش قدرت ملی و وزن ژئوپلیتیکی ایران در بین سیستم­های منطقه­ای و جهانی شده است. برنامه آرمانی چشم­انداز 1404 و تلاش برای جایگاه قدرت برتر منطقه جنوب غرب آسیا، به جزء آرمانی که در بایگانیهای اداری می­توان جست، دستاورد دیگری برای شهروندان ایرانی نداشته است. این تحریم­ها کل سیستم را فلج کرده و توان حرکت و تکاپوی ملی و منطقه­ای را گرفته است. به گونه­ای که کشورهای وامانده سیاسی نیز در مقابل ایران عرض اندام می­کنند.

-       در آخرین انتخابات ایران، مشارکت شهروندان به کمترین میزان خود رسید. ناامیدی از بهبود شرایط اقتصادی- سیاسی و فقدان چشم­انداز روشن جهت خروج از وضعیت کنونی از عوامل عمده کاهش مشارکت بود. با توجه به پایداری نسبی شرایط اقتصادی- سیاسی و فقدان چشم­اندازی روشن، احتمالاً کاهش مشارکت در انتخابات ریاست­جمهوری آینده محتمل است.

-       وضعیت اقتصاد داخلی در ایران شرایط مساعدی ندارد. بنگاهای بزرگ تولیدی با چالشهای خاص خود مواجه هستند. غالب بنگاهای تولیدی بزرگ ایران در حوزه صنایع نفتی و پتروشیمی بوده و این دو بخش موتور محرکه سایر بنگاههای اقتصادی در ایران محسوب می­شوند. با خروج ایالات متحده از برنامه جامع اقدام مشترک(برجام) این دو بخش و به تبع آن سایر بخشهای اقتصادی ایران آسیبهای جدی دیده­اند.

-       ذات و ماهیت موقعیت جغرافیایی ایران، ارتباطی است. بستر توسعه ایران نیز متکی بر درک این موقعیت در بین سیستم­های جهانی و منطقه­ای است. چنانچه ماهیت مورد اشاره مبتنی بر درک سیاسیون بارور گردد می­تواند مبنای تعاملات گسترده با دیگر سیستم­ها قرار گیرد. در حال حاضر به دلیل عدم کاربری این موقعیت، نه تنها ایران نتوانسته از موهبات آن برخوردار گردد بلکه آسیب­هایی نیز به اقتصاد جهانی وارد کرده است. برنده تداوم چنین وضعیتی در حال حاضر ترکیه و کشورهای جنوبی خلیج­فارس بوده­اند.

ضرورت درک مفهوم زمان برای حل بحرانهای ژئوپلیتیکی

زمان معطل نمی­ماند. با گذشت هر دقیقه و ساعت و شبانه­روز، سرمایه ملی ایرانیان در حال زائل شدن است. درک زمان در هر نوع کنش ژئوپلیتیکی مهمترین عامل پیروزی و کسب منافع است. وضعیت اقتصادی ایران نابسامان است. کنش منطقه­ای ایران در حال انقباض است. مشارکت شهروندان در امور سیاسی، اقتصادی و فرهنگی رو به کاهش است. چالشهای اجتماعی ناشی از وضعیت اقتصادی در داخل رو به افزایش است. گروه­های کنشگر سیاسی در اوج ناامیدی هستند و عدم حساسیت این گروه­ها نسبت به وضعیت کنونی، نشانه­های امیدوارکننده­ای نیست. نیروهای منطقه­ای به رهبری عربستان تنگناهای ژئوپلیتیک متعددی را برای ایران شکل داده­اند. افغانستان و شمال عراق به عنوان منطقه نفوذ اکولوژیک ایران با کنشهای حداقلی نسبت به ظرفیت خود با ایران در تعامل­اند. پایداری وضعیت موجود در مسیر کسب منافع چند کشور منطقه است.

«برای خروج از این وضعیت باید اندیشید. منافع ملی فراتر از منافع فردی و گروهی است. تشخیص زمان متغیری حیاتی بشمار می­رود».

شخصیت و رفتار ترامپ در دور اول ریاست­جمهوری بر کسب مجدد این جایگاه در دور دوم تمرکز یافت. یعنی هر کنش وی تابع تاثیرگذاری آن بر میزان رای در دور دوم ریاست­جهوری(2020 تا 2024) بوده است. این مساله به گونه­ای عریان در کنشهای ایالات متحده در دولت ترامپ خودنمایی کرده است. تقریرات جان بولتن در کتاب «اتاقی که در آن اتفاق افتاد» گویای این وضعیت است.

به نظر می رسد گفتگو و کسب امتیاز از سیستم و یا فردی که نیازمند گفتگو است مناسب­تر از سیستم یا فردی است که به گفتگو نیاز ندارد و از موقعیت فرادستی وارد گفتگو خواهد شد. در حال حاضر(تا قبل از دو ماه مانده به انتخابات ریاست­جمهوری آمریکا در نوامبر 2020)، ترامپ در آرزوی تصاحب مجدد اجاره­نشینی کاخ سفید به گفتگو با ایران نیازمند است. این نیاز را عریان اعلام کرده و برای آن تلاش کرده و بسیاری از کشورهای منطقه و جهان را واسطه کرده است. درک زمان این نیاز راهگشای بسیاری از مسائل خواهد بود. چنانچه ایران وارد گفتگو شود امتیازات به مراتب بیشتری را کسب خواهد کرد تا اینکه معطل دولت دموکرات آینده باشد که نیازی به گفتگو با ایران و حل مسائل مربوطه ندارد. گفتگو با دموکرات­هایی که پرونده­های قطور حقوق بشری برای حکومت ایران دارند، بسیار سخت­تر و پیچیده­تر از آرمانهای اقتصادی ریاست­جمهوری کنونی آمریکا خواهد بود. درک زمان از تحولات جهانی کلید حل بسیاری از چالشهای داخلی، منطقه­ای و جهانی برای ایران خواهد بود.

برای این منظور چهار سناریو زیر می­تواند فضای آینده را ترسیم نماید که هر کدام ویژگی­ها، الزمات، زمینه­ها و پیامدهای خاص خود را خواهد داشت. ضروری است برای هر یک از سناریوهای ترسیم شده اندیشه­ای علمی داشت.

r   مذاکره ایران و ایالات متحده قبل از انتخابات ریاست جمهوری و رای آوردن مجدد آقای ترامپ.

r   عدم مذاکره ایران و ایالات متحده قبل از انتخابات ریاست جمهوری و رای آوردن مجدد آقای ترامپ.

r   مذاکره ایران و ایالات متحده بعد از رای آوردن دموکراتها در انتخابات نوامبر 2020.

r   پافشاری ایران بر عدم مذاکره با ایالات متحده با هر نوع گرایش حزبی مستقر در این کشور.

 
*عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس و کارشناس مسائل ژئوپلیتیک جهانی

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته