چهارشنبه 7 خرداد 1399

Wednesday 27 May 2020

شما اینجا هستید:خانه/گفتمان منافع ملی/روابط پساکرونایی ایران و ترکیه

روابط پساکرونایی ایران و ترکیه

  • هرچند ظرفیت های اقتصادی عنصری پیشران در کنشگری فعال آنکارا در در معادلات منطقه ای است، اما پذیرش این پیش بینی که ترکیه به دلیل افت شاخص های اقتصادی ناشی از کرونا از مواضع ماجراجویانه خود در منطقه عقب نشینی می کند، با واقعیت های در حال تغییر همخوانی ندارد.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  یکشنبه, 28 ارديبهشت 1399    13:26    سرویس گفتمان منافع ملی

اختصاصی اینترنشنال/ سرویس منافع ملی/ ترکیه بالاترین آمار ابتلا به کرونا را در غرب آسیا دارد. بنابر آمار وزارت بهداشت ترکیه این روند در هفته­ گذشته وضعیت رو به­ بهبودی را تجربه می کند. در حال حاضر، ترکیه به ­لحاظ آمار کل افرادی که از آغاز تاکنون به ویروس کرونا مبتلا شده‌اند، در ردیف نهم آمار جهانی ایستاده است؛ یعنی یک پله بالاتر از ایران و چین؛ و از حیث تعداد کل افراد فوت شده، ترکیه حائز سیزدهمین رتبه در میان کشورهای جهان است. براساس آمار جهانی همه­ گیری کرونا، ایران و ترکیه تقریباً در شرایط و موقعیت مشابهی قرار دارند. در مبارزه علیه کرونا، ترکیه چندین محموله کمک ­دوستانه به ایران ارسال کرده و ایران اخیراً چند محموله کیت تشخیص کرونا به ترکیه ارسال کرده است.

پیامدهای پاندمی کرونا بر روابط ایران و ترکیه را می توان در سه سطح روابط دوجانبه و معادلات در حال تغییر منطقه ­ای و جهانی مورد بررسی قرار داد که رصد تحولات نشان می دهد پیامدها بیش از آنکه دارای فرصت باشد، اتصالات راهبردی دو کشور را با چالش­ هایی مواجه کرده است. در سطح روابط دوجانبه افت شدید حجم روابط تجاری و دینامیزم ­های سیاست داخلی ناظر بر معادلات قدرت میان دولت حاکم و اپوزیسون ترکیه برجسته است. اساساً سال 2019 بدترین سال روابط تجاری بین ایران ترکیه بعد از 14 سال است. حجم روابط اقتصادی دو کشور از حدود 10 میلیارد دلار در سال 2018 به حدود 5.7 میلیارد دلار در سال 2019 کاهش داشته است. تحریم ­های اقتصادی آمریکا و به صفر رسیدن صادرات نفت ایران به ترکیه از مهم­ترین علل این رکود است. بعد از شیوع کرونا و اتخاذ تدابیر حفاظتی دولت­ها، این روند نزولی تشدید شده است. حجم مبادلات اقتصادی ایران و ترکیه در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۰ با کاهشی ۷۰ درصدی در قیاس با مدت مشابه سال گذشته میلادی، به رقم ۶۴۵.۴۴ میلیون دلار رسیده است. هرچند دولتمردان دو کشور در گفتگوهای مختلف به دنبال بهبود وضعیت در روابط تجاری هستند، اما پیش­بینی می شود تا پایان 7 ماهه سال جاری تغییر ویژه ای در آمارها اتفاق نیافتد.

مسئله دیگر به بی­ ثباتی معادلات سیاست داخلی ترکیه بر می گردد که پیامدهای اقتصادی ناشی از کرونا اقتدار مرکزی دولت اردوغان را آسیب­پذیر نموده است. به­ لحاظ تاریخی رکود اقتصادی متغیر کلیدی در تغییر رژیم ­های سیاسی تاریخ معاصر ترکیه است. با توجه به شرایط بحرانی اقتصاد ترکیه، جریان­ های اپوزیسون از طیف ­های مختلف سکولار، اسلام­گرا و چپ­گرا علیه ناکارآمدی دولت اردوغان به پا خواسته­ اند که در صورت اجماع سیاسی میان آنها شرایط برای تداوم دولت حاکم بسیار سخت خواهد شد. این وضعیت بیش از هر چیزی متأثر از شاخص ­های ناامیدکننده اقتصادی ترکیه است؛ اختلال در جریان فرامرزی کالا و خدمات، بیکاری گسترده و بسته ­شدن بازارهای داخلی ناشی از شرایط قرنطینه، و بحران دسترسی به منابع مالی خارجی چالش ­های اصلی اقتصاد تجارت محور ترکیه است. ترکیه در حدود 434 میلیارد دلار بدهی خارجی دارد. براساس داده های بانک مرکزی ترکیه، امسال موعد پرداخت 172 میلیارد دلار است. به رغم پیشنهادات بانک مرکزی برای تقاضای وام از صندوق بین­ المللی پول، رئیس جمهور اردوغان با آن مخالف کرده است. درمقابل، دولت اقدام به کاهش نرخ بهره لیر ترکیه(9.75) کرده است تا نظام پرداخت­ها را متعادل کند. در کل، پیش­بینی کارشناسان این است که ترکیه در سال جاری با یک بحران اقتصادی بی سابقه مواجهه شود و بسیار شدید­تر از بحران­های قبلی( 2002-2008-2018 ) خواهد بود که طبیعتأ روندهای سیاست داخلی این کشور را نیز متأثر می کند. در چنین شرایطی، تنوع­سازی در روابط کشور با جریان­های مختلف در داخل ترکیه ضرورت دارد.

هرچند ظرفیت ­های اقتصادی عنصری پیشران در کنشگری فعال آنکارا در در معادلات منطقه ­ای است، اما پذیرش این پیش­بینی که ترکیه به دلیل افت شاخص­های اقتصادی ناشی از کرونا از مواضع ماجراجویانه خود در منطقه عقب­نشینی می کند، ساده ­انگارانه است. اردوغان در دهه گذشته سرمایه­ گذاری هنگفتی در سیاست منطقه ­ای به ­ویژه شامات و شرق مدیترانه کرده است. اساساً امنیت رژیم سیاسی اردوغان در داخل به منطقه ­گرایی فعال و ماجراجویانه ترکیه گره خورده است. راهبرد اردوغان برونسازی بحران­های داخلی و درونسازی دستاوردهای سیاست خارجی است. از سوی دیگر، اینکه بحران اقتصادی کرونایی موجب عقب نشینی منطقه­ ای ترکیه می شود با پیشینه رویدادها همخوانی ندارد. ترکیه در بحبوحه و بعد از بحران اقتصادی 2018، دو عملیات نظامی در سوریه داشت و پایگاه­ های نظامی خود در سومالی و قطر را تقویت کرده است و چند هزار نیرو به لیبی، سوریه و شمال عراق فرستاد. ازاینرو، برآورد راهبردی این است که ترکیه همچنان به سیاست­های تهاجمی خود در ادلب، شمال شرق سوریه، شرق مدیترانه و حمایت از دولت فائز السراج در لیبی ادامه می دهد. در روزهای گذشته در واکنش به مورد هدف قرار گرفتن سفارت ترکیه در طرابلس از سوی نیروهای ژنرال حفتر، آنکارا برای اعزام نیروهای نظامی بیشتر به لیبی اعلام آمادگی کرده است. کاهش تحرکات نظامی ترکیه در سوریه بعد از کرونا به دلیل محافظت از ابتلای سربازان و نیروهای متحد آنهاست و نباید به معنای عقب­نشینی ناشی از فقدان قابلیت ­های مادی یا تغییر راهبردی تفسیر شود. این روند به این معناست که خطوط گسل در برخوردهای منطقه ­ای ایران و ترکیه به ­ویژه در سوریه همچنان فعال است. باوجوداین، عدم توان اقتصادی ترکیه در پرداخت هزینه ­های نیروهای نیابتی خود در میدان سوریه و لیبی موجب چنددستگی نیروهای معارضه هم­پیمان ترکیه و حضور میدانی احتمالاً بیشتر ارتش این کشور می شود.

در سطح بین ­المللی، مرور تاریخی رفتارهای سیاست خارجی ترکیه نشان می دهد زمانی­که آنکارا به منابع مالی نهادها و قدرت­های غربی نیاز پیدا می کند، از استقلال عمل ترکیه در مسائل مورد اختلاف ثانویه با متحدان   غربی ­اش کاسته می شود. به ­عبارت دیگر، اردوغان در برهه ­های مختلف از کارت­های بازی خود در منطقه (مثلاً مناقشه فلسطین، پرونده ایران، ...) در برابر قدرت­های غربی بهر­ه ­برداری می کند. واقعیت این است که اتصالات راهبردی ایران و ترکیه در سا ­های گذشته به ­ویژه در حوزه تجارت و مسئله کردی تضعیف شده است و پرونده ایران دغدغه ثانویه و همچنین یک کارت بازی برای چانه ­زنی در برابر غرب قلمداد می شود. ازینرو، دور از انتظار نیست که آنکارا به منظور تأمین منابع و تقاضاهای مالی خود به سمت همراهی با آمریکا در پرونده ایران متمایل شود. خروجی فوری این اقدام احتمالی، کاهش ظرفیت ­های همراهی ترکیه با ایران برای دور زدن تحریم ­ها خواهد بود. بخشی از تصمیم اردوغان به تعویق زمان راه ­اندازی سامانه روسی اس- 400 در خاک ترکیه نیز متأثر از چنین نگرشی است.

در چنین وضعیتی که ناظر بر عدم­ قطعیت ­های تعیین­ کننده ­ای نسبت به جهان پساکروناست، به ­نظر می رسد که در پذیرش این فرض که علل بزرگ دارای تأثیرات بزرگی هستند باید احتیاط کرد. به ­نظر نمی رسد که روابط ایران و ترکیه در جهان پساکرونایی تغییرات قابل­ توجهی در سطح همکاری و رقابت تجربه کند. باید به سیر تطور واقعیت­ های در حال تغییر به­ صورت روندی نگاه کرد. ازینرو، ترکیه همچنان یکی از همسایگان قدرتمند رقیب ایران است که ظرفیت­ های بالایی از همکاری با این کشور در جهان پساکرونا به ­ویژه حوزه تجارت خارجی و تقویت متقابل نظام بهداشتی/پزشکی وجود دارد. اما پیوندها و اختلافاتی که متأثر از معادلات بین ­المللی و منطقه­ ای بین دو کشور حاکم بوده است، طبیعتاً تحولاتی را تجربه خواهد کرد.

telegram channel

درباره نویسنده

ولی گل محمدی

ولی گل محمدی

  • دکترای روابط بین الملل
  • پژوهشگر حوزه خاورمیانه و ترکیه

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته