چهارشنبه 21 آذر 1397

Wednesday 12 December 2018

شما اینجا هستید:خانه/گفتمان منافع ملی/سیاست خارجی ایران در قفقاز جنوبی: لزوم اولویت‌دهی به جای برابرطلبی راهبردی

سیاست خارجی ایران در قفقاز جنوبی: لزوم اولویت‌دهی به جای برابرطلبی راهبردی

  • اقتصاد جمهوری آذربایجان نزدیک به 4 برابر اقتصاد ارمنستان و تنها بودجه نظامی‌اش حدود کل بودجه ارمنستان است و از نظر موقعیت ژئوپلیتیکی، جمهوری آذربایجان یک کشور بین‌المللی و متصل به خطوط انتقال انرژی و ریلی است و در مقابل ارمنستان از این مزیت‌های جغرافیایی و ترانزیتی برخوردار نیست و اتخاذ موضع برابر نسبت به این کشورها به معنای محروم کردن ایران از مزیت‌های اقتصادی جمهوری آذربایجان و جایگزین شدن آن با کشورهایی مثل ترکیه است

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  چهارشنبه, 22 آذر 1396    18:42    سرویس گفتمان منافع ملی

قاسم اصولی*

ایران با وجود داشتن روابط مثبت و سازنده دیپلماتیک و سیاسی با سه کشور منطقه قفقاز جنوبی، از نظر اقتصادی و حجم مراودات تجاری با این کشورها در مقایسه با سایر رقبا مانند ترکیه و روسیه موفق عمل نکرده است. برای مثال در سال 2016، ترکیه باوجود قطع روابط دیپلماتیک و سیاسی با ارمنستان، با 168 میلیون دلار صادرات به این کشور، سومین شریک وارداتی این کشور بوده و ایران با 164 میلیون دلار صادرات در جایگاه پایین‌تر از ترکیه و در رتبه چهارم شرکای وارداتی ارمنستان قرار داشته است این در حالی است حجم مراودات تجاری ترکیه با جمهوری آذربایجان بیش از 6 برابر ایران با جمهوری آذربایجان بوده است و روسیه هم حدود دو میلیارد دلار با جمهوری آذربایجان و 2/1 میلیارد دلار با ارمنستان مراودات تجاری داشته است، بنابراین سوالی که مطرح می‌شود چرا ایران با وجود اتخاذ مواضع برابرطلبی راهبردی در مقایسه با سایر رقبای منطقه‌ای در روابط اقتصادی و امنیتی خود با کشورهای قفقاز جنوبی موفق عمل نکرده است؟

با وجود موانع ساختاری و قانونی، نبود زیرساخت‌های مناسب، عدم حمایت از بخش خصوصی و ویژگی عدم تکمیل‌کنندگی اقتصادی ایران با این کشورها که به‌عنوان موانع گسترش روابط اقتصادی ایران با کشورهای قفقاز جنوبی مطرح می‌شوند عامل مهم دیگری هم وجود دارد که به ماهیت رویکرد سیاست خارجی ایران نسبت به منطقه مربوط می‌شود، نکته مهمی که در ارتباط با ارمنستان مطرح است اجبار ژئوپلیتیکی حاکم بر رفتار خارجی این کشور، با سلب حق انتخاب در بین گزینه‌های متعدد خارجی، آن کشور را ملزم به ارتباط با گزینه‌های محدود خود کرده است. نکته مهمی که دو کشور ترکیه و روسیه با فهم آن به خوبی در راستای منافع ملی خودشان بهره‌برداری می‌کنند برای همین است که ترکیه با وجود حمایت‌های آشکار و پنهان از جمهوری آذربایجان در قضیه قره‌باغ و قطع روابط دیپلماتیک، با 168 میلیون دلار صادرات به ارمنستان، سومین شریک وارداتی این کشور به حساب می‌آید و روسیه با وجود اعتراض‌های مکرر مقامات ارمنی، به فروش تسحیلات نظامی خود به جمهوری آذربایجان ادامه می‌دهد. چنانچه در چند سال اخیر بیش از 4 میلیارد دلار انواع تجهیزات نظامی به این کشور فروخته است. این در حالی است که ایران هنوز به فکر برابرطلبی راهبردی در روابط خود با این دو کشور است و نگران اینکه بلافاصله از فرودگاه باکو پرواز مستقیمی به ایروان داشته باشد تا مبادا ناراحتی مقامات طرفین را دامن زده باشد و به نوعی از این اجبار ژئوپلیتیکی حاکم بر رفتار ارمنستان در راستای منافع ملی خود استفاده نمی‌کند.

مسأله مهم‌ و اساسی دیگری که مطرح می‌شود این است که آیا وزن اقتصادی و اهمیت ژئوپلیتیکی کشورهای منطقه یکسان است تا باعث کارآمدی موضع برابرطلبی راهبردی رویکرد سیاست خارجی ایران شود؟

اقتصاد جمهوری آذربایجان نزدیک به 4 برابر اقتصاد ارمنستان و تنها بودجه نظامی‌اش حدود کل بودجه ارمنستان است و از نظر موقعیت ژئوپلیتیکی، جمهوری آذربایجان یک کشور بین‌المللی و متصل به خطوط انتقال انرژی و ریلی است و در مقابل ارمنستان از این مزیت‌های جغرافیایی و ترانزیتی برخوردار نیست و اتخاذ موضع برابر نسبت به این کشورها به معنای محروم کردن ایران از مزیت‌های اقتصادی جمهوری آذربایجان و جایگزین شدن آن با کشورهایی مثل ترکیه است که مراودات تجاری این کشور با جمهوری آذربایجان بیش از 6 برابر مراودات تجاری ایران با جمهوری آذربایجان است از نظر سیاسی و راهبردی هم نتیجه‌اش مطرح شدن اسرائیل به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متحدین جمهوری آذربایجان و انعقاد قرارداد خرید تسحیلاتی بالغ بر 5 میلیارد دلار است. بنابراین با اتکا به این دلایل اعمال راهبرد برابری به معنای ماهوی و عملیاتی در تضاد با منافع ملی ایران است و بیشتر به نظر می‌رسد به جای ایران از نظر اقتصادی و امنیتی باعث نزدیک شدن اسرائیل به جمهوری آذربایجان شده و در راستای منافع ملی ارمنستان باشد زیرا جمهوری آذربایجان از گزینه‌های محدود در حوزه‌ روابط خارجی برخوردار نیست بنابراین خلا ناشی از نبود ایران به جایگزین شدن بازیگرانی در حوزه روابط خارجی جمهوری آذربایجان (مانند اسرائیل) می‌انجامد که در تضاد امنیتی و راهبردی با ایران قرار دارند.

بنابراین پیشنهاد می‌شود ایران در منطقه قفقاز جنوبی با اولویت‌دهی راهبردی به‌ترتیب روابط با جمهوری آذربایجان (اول)، گرجستان (دوم) و ارمنستان (سوم) را در اولویت روابط اقتصادی، سیاسی و امنیتی خود قرار دهد. زیرا جمهوری آذربایجان فارغ از پیوندهای تاریخی، زبانی و فرهنگی، از نظر ژئوپلیتیکی، اقتصادی و ژئواکونومیکی برتری محسوسی نسبت به سایر کشورهای منطقه قفقاز جنوبی دارد و کم‌کاری دستگاه دیپلماسی ما نسبت به گسترش روابط در ابعاد مختلف اقتصادی، سیاسی و امنیتی با این کشور به ایجاد خلاهایی منجر می‌شود که سریع به وسیله رقیبان و دشمنان ایران مانند رژیم صهیونیستی پر می‌شود. روابط ایران با جمهوری آذربایجان نباید برابر با روابط با ارمنستان پنداشته شود؛ ارمنستان به دلیل انزوای جغرافیایی و محاصره شدن به وسیله کشورهای رقیب مانند ترکیه و آذربایجان و در کل به دلیل اجبار ژئوپلیتیکی حاکم بر رفتار سیاست خارجی این کشور، در هر صورت مجبور به برقراری روابط با ایران است، ولی این اجبار ژئوپلیتیکی بر رفتار خارجی جمهوری آذربایجان حاکم نیست.

* قاسم اصولی؛ دکترای روابط بین الملل، پژوهشگر مرکز تحقیقات تدبیر اقتصاد و کارشناس مسایل اوراسیا

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته