جمعه 28 مهر 1396

Friday 20 October 2017

شما اینجا هستید:خانه/گفتمان منافع ملی/اختلافات نخبگان اقلیم کردستان؛ فرصتی ویژه برای ایران

اختلافات نخبگان اقلیم کردستان؛ فرصتی ویژه برای ایران

  • در تحلیل‌های مربوط به همه‌پرسی، نگاه به شکاف داخلی بر سر همه‌پرسی کمرنگ بوده است. این در حالی است که بخش قابل‌توجهی از نخبگان جامعهٔ کردستان عراق یا اساساً با استقلال مخالف بوده‌اند و یا زمان و نحوهٔ برگزاری آن را مناسب نمی‌دیدند.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  شنبه, 15 مهر 1396    22:20    سرویس گفتمان منافع ملی

عرفان پژوهنده*

اختصاصی اینترنشنال- سرویس گفتمان منافع ملی/ همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق پس از کش و قوس‌های فراوان انجام شد. انجام این همه‌پرسی کشورهای منطقه من‌جمله ایران را که مخالف برگزاری آن بودند در عمل انجام‌شده قرار داده است. اکنون ایران و باقی کشورهای منطقه مانند ترکیه و عراق خواهان لغو نتایج همه‌پرسی و مذاکره برای حل مشکلات کردهای عراق هستند. برخورد با وضعیت به وجود آمده و منصرف کردن مقامات اقلیم از سودای استقلال، مسئلهٔ ساده‌ای نیست بلکه منافع و نیازهای بازیگران مختلف وضعیت پیچیده و مبهمی را به وجود آورده که تصمیم‌گیری برای ایران را دشوار می‌کند. با این حال این سؤال مطرح می‌شود که گزینه‌های ایران برای منصرف کردن مقامات اقلیم از تجزیهٔ عراق چیست؟

پیش از پرداختن به پاسخ سؤال باید ببینیم چرا ایران نمی‌تواند از انجام این همه‌پرسی خوشحال باشد. برخی از دلایل به شرایط موجود برمی‌گردد و برخی دیگر دلایل اصولی مواضع ایران است.

ایران به‌عنوان کشوری متکثر از اقوام و مذاهب رنگارنگ اصولاً نمی‌تواند با استقبال از همه‌پرسی استقلال اقلیم بر ایجاد کشوری بر اساس نژاد صحه گذاشته و تحریفی این‌چنین از مقولهٔ «حق تعیین سرنوشت» را تأیید کند، اما به لحاظ شرایط نیز معذوریت‌های خاص خود را دارد. از آن جمله می‌توان به تضعیف مقطعی محور مقاومت در اثر این همه‌پرسی اشاره کرد که برای امنیت ملی ایران بسیار حائز اهمیت است. از طرفی دیگر ضعف شدید ایران در زمینهٔ تبلیغات برای ارائه کردن خود و همراه ساختن اذهان عمومی کردهای عراق و بهره‌برداری از مشابهت‌های تاریخی، نژادی و آیینی، کم‌کاری در زمینهٔ مراودات تجاری و وابستگی اقتصادی با اقلیم نسبت به ترکیه و همچنین پرثمر بودن مخالفت با ایران در غرب نیز مزایای احتمالی چنین استقلالی را تحت شعاع قرار می‌دهد و درنتیجه در شرایط فعلی ایران حتی به صورت دوفکتو نیز نمی‌تواند از استقلال اقلیم علی‌رغم مزایای آن خوشحال باشد.

برگردیم به سؤال اول. به طور کلی برای مواجه‌شدن با همه‌پرسی اقلیم کردستان عراق سه گزینه و یا ترکیبی از آنها پیش روی ایران است.

حملهٔ نظامی به اقلیم کردستان عراق

 باید گفت که چنین حملهٔ فرضی‌ای حتی اگر با پیروزی همراه باشد، از دریای خون می‌گذرد و به چند دلیل گزینهٔ مطلوبی نمی‌تواند باشد:

الف) یکی از اقوام ایران قوم کُرد است و چنین جنگی با کردهای عراق موجب تحریک بخشی از کردهای ایران و ایجاد مسائل امنیتی غیرضروری می‌شود. با اینکه کردهای ایران به لحاظ فرهنگی، تاریخی و غیره تفاوت‌های اساسی با کردهای عراق دارند اما صرف هم‌زبان بودن به‌مثابهٔ مسئله‌ای بیناذهنی می‌تواند موجبات این تحریک را فراهم آورد.

ب) جنگ رابطهٔ تاریخی خوب ما با یکی از متحدان کارآمدمان را خراب کرده و ممکن است آنها را به سمت رقیبی منطقه‌ای مانند ترکیه و یا حتی به سمت دشمنان ما سوق دهد که در میان‌مدت و بلندمدت به‌شدت به ضرر منافع ملی ما است.

ج) جنگ با کردهای عراق باعث بی‌ثباتی منطقه و همچنین بی‌ثباتی در مرزهای غربی ما خواهد شد و اساساً یکی از اصلی‌ترین دلایل مخالفت ایران با همه‌پرسی استقلال اقلیم همین بی‌ثباتی منطقه بوده است.

د) شروع جنگ، کردهای عراق را با گرایش‌های مختلف سیاسی متحد کرده و مواضع مخالفان همه‌پرسی را ضعیف می‌کند.

بنابراین شروع جنگ ولو اینکه همراه با پیروزی باشد تأمین‌کنندهٔ منافع ملی ما در بلندمدت و میان‌مدت نیست و ضرر استقلال اقلیم از ضرر شروع چنین جنگی کمتر است.

همکاری منطقه‌ای و تحریم اقلیم کردستان عراق 

اقلیم کردستان عراق منطقه‌ای است که به آب‌های آزاد دسترسی ندارد و اصطلاحاً به آن لاکلند می‌گویند. این امر گزینهٔ محاصره را امکان‌پذیر و پررنگ می‌کند اما اعمال تحریم فلج‌کننده و محاصرهٔ اقلیم با دو چالش بزرگ همراه است:

اول اینکه چنین امری نیاز به همکاری جدی 4 دولت ایران، ترکیه، عراق و سوریه دارد که در صورت همکاری نکردن یکی از کشورها و یا همکاری غیر صادقانهٔ یکی از آنها شرایط به‌کلی تغییر خواهد کرد و نه‌تنها طرح ناموفق خواهد بود بلکه کشورهای تحریم کننده بازندهٔ اصلی صحنه شده و کشور همکار اقلیم با توجه به نقش و جایگاه کردهای عراق، موقعیت ویژه‌ای نسبت به بقیه کسب خواهد کرد. در میان 4 کشور محیط اقلیم، همکاری کامل ترکیه با وجود نیازهای امنیتی و اقتصادی به اقلیم کردستان عراق زیر علامت سؤال بزرگی است.

ترکیه سالانه حدود 10 میلیارد دلار صادرات به اقلیم و عراق دارد که بخش اعظم آن از طریق گذرگاه‌های مرزی مانند گذرگاه خابور است، به طوری که پس از انگلستان و آلمان، عراق و خصوصاً اقلیم بزرگ‌ترین مقصد کالاهای ترکی محسوب می‌شوند.

از سوی دیگر اقلیم نیز سرمایه‌گذاری‌های زیادی در ترکیه دارد که به‌عنوان مثال می‌توان به 400 شرکت تأسیس‌شدهٔ بارزانی در ترکیه اشاره کرد.

مسئله بعدی برای ترکیه، مسئلهٔ انرژی است. اقلیم کردستان عراق نفت و گاز خود را از طریق ترکیه به فروش می‌رساند که چیزی در حدود روزانه 650 هزار بشکه است. این حجم از صادرات نه‌تنها سود سرشاری نصیب ترکیه می‌کند بلکه بخشی از نیاز این کشور به انرژی را نیز تأمین می‌کند.

نکتهٔ سوم نیاز ترکیه به حزب دموکرات کردستان عراق برای مبارزه با پ.ک.ک است. در میان احزاب اصلی اقلیم حزب دموکرات تنها حزب دشمن پ.ک.ک است و در دورهٔ زمامداری مسعود بارزانی بر اقلیم به ترکیه اجازه تأسیس چند پایگاه‌ها نظامی در اقلیم داده شده و حملات ترکیه به شمال اقلیم و مناطق تحت کنترل پ.ک.ک نه‌تنها در رسانه‌های قدرتمند نزدیک به بارزانی چندان بازتاب نمی‌یابد بلکه حتی حکومت اقلیم هم به آن اعتراضی نمی‌کند.

با همهٔ این تفاسیر می‌توان گفت که ترکیه برخلاف ادعاهایش از مدت‌ها پیش خود را برای چنین استقلالی آماده کرده است. ترکیه اساساً چنین استقلالی را تماماً به ضرر منافع خود نمی‌بیند بنابراین نباید به خطابه‌های آتشین اردوغان توجه کرد. رئیس‌جمهوری و باقی مقامات بلندپایهٔ ترکیه قبلاً چنین سخنان تند اما بدون عملی را در مورد مشارکت کردهای سوریه در عملیات آزادسازی رقه نیز بیان کرده بودند.

چالش دیگر این گزینه این است که در خاورمیانه‌ای که در بسیاری مواقع آرزوها و ایدئولوژی‌ها مبنای کنش سیاسی قرار می‌گیرد و نه محاسبات سود و زیان، صرف تحریم و محاصره هیچ نتیجه‌ای در بر نخواهد داشت مگر اینکه این فشار مقدمهٔ اقدام دیگری باشد.

تقویت مخالفان همه‌پرسی در اقلیم

در تحلیل‌های مربوط به همه‌پرسی، نگاه به شکاف داخلی بر سر همه‌پرسی کمرنگ بوده است. این در حالی است که بخش قابل‌توجهی از نخبگان جامعهٔ کردستان عراق یا اساساً با استقلال مخالف بوده‌اند و یا زمان و نحوهٔ برگزاری آن را مناسب نمی‌دیدند. به‌عنوان مثال می‌توان اشاره کرد که در جلسهٔ رأی‌گیری پارلمان اقلیم برای اجرای همه‌پرسی، بیش از 40 درصد نمایندگان یا در آن جلسه حضور پیدا نکردند و یا رأی به اجرای همه‌پرسی نداده‌اند.

بسیاری از نخبگان کُرد چنین استقلالی را آغاز حکومت عشیره‌ای- خانوادگی بارزانی می‌دانند. به‌خصوص که پس از برگزاری همه‌پرسی گمانه‌زنی‌ها در مورد کاندیداتوری مسرور بارزانی، فرزند مسعود بارزانی، برای جانشینی پدر شدت گرفته است. از طرف دیگر مسعود بارزانی دستور به تغییر نام شورای عالی همه‌پرسی و تبدیل آن به شورای سیاسی کردستان عراق به ریاست خود داده است. این عمل بارزانی با واکنش منفی احزاب و نخبگان اقلیم مخصوصاً در سلیمانیه شده است. به‌طوری که احزاب جنبش تغییر (گوران)، جماعت اسلامی و اتحادیهٔ میهنی با آن مخالفت کرده و حتی برخی از سران اتحادیهٔ میهنی نسبت به اهداف همه‌پرسی بیش از پیش بدبین شده‌اند. این موضوع شکاف درون اقلیم را دوچندان کرده است.

با توجه به اینکه جامعهٔ کردستان عراق جامعه‌ای عشیره‌ای است، نخبگان جامعه در تصمیم‌گیری و شکل‌دهی به آینده نقش بزرگی ایفا می‌کنند. این در حالی است که ایران در میان نخبگان جامعهٔ اقلیم برخلاف مردم عادی آن، وجهه‌ای مثبت و نفوذ چشمگیری دارد.

رابطهٔ ایران با اقلیم و احزاب آن رابطه‌ای قدیمی و کارآمد بوده است. حفظ و تقویت این رابطه برای منافع ملی ما ضروری است. از این رو با اینکه ایران ابزارهای مختلفی برای مواجه‌شدن با همه‌پرسی در اختیار دارد اما الزامات منافع ملی و همچنین شرایط دیگر بازیگران، نیاز به در پیش‌گیری سیاستی ظریف را دوچندان می‌کند. بنابراین ایران باید مراقب باشد تا به‌عنوان کشوری که کمترین تهدید از جانب استقلال کردهای عراق متوجه آن است، به شکل مخالف اصلی و سردمدار سرکوب کردهای عراق معرفی نشود.

تا به اینجای کار ایران به‌درستی در قالب خواست دولت مرکزی و رسمی عراق عمل کرده است و به نظر سیاست دولت مرکزی و رسمی عراق نیز، اعمال فشار توسط کنترل عبور و مرور هوایی و گذرگاه‌های مرزی اقلیم است. عراق اقلیم کردستان را منطقهٔ پروازممنوع اعلام کرده و تنها عراقی ایرویز به این منطقه پرواز دارد و به این صورت عبور و مرور هوایی اقلیم را کنترل می‌کند و از طریق ایران و ترکیه نیز می‌تواند کنترل غیرمستقیم گذرگاه‌های مرزی را در دست بگیرد.

با توجه به آنچه گفته شد با اعمال فشار دولت مرکزی عراق و همکاری ایران و ترکیه و همچنین اقدامات بارزانی برای ایجاد حکومت خانوادگی، شکاف میان احزاب و نخبگان کردهای عراق شدت خواهد گرفت و این بهترین زمینه برای فعالیت ایران است تا با کمترین هزینه به سمت اهداف خود حرکت کند.

 

عرفان پژوهنده، کارشناس مسائل کردستان عراق

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته