جمعه 28 مهر 1396

Friday 20 October 2017

شما اینجا هستید:خانه/اقتصاد سیاسی بین المللی/قدرت‌های نوظهور و تقسیم کار جدید بین‌المللی

قدرت‌های نوظهور و تقسیم کار جدید بین‌المللی

  • هنوز نمی‌دانیم در لحظۀ سرنوشت سازِ گذار قدرت در سطح بین الملل، کدام منطق، "امنیت یا اقتصاد"، دیگری را به دنبال خود خواهد کشید؟ در این شرایط، وزن قدرت‌های نوظهور و اثرگذاری آنها در اقتصاد بین‌الملل، باید به شکل نسبی و در قالب نظم کلان بین‌الملل به خصوص در بزنگاه گذارِ جهانی قدرت سنجیده شود، نه به صورت مطلق و در قالب صرف اقتصادی.

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  دوشنبه, 16 مرداد 1396    15:50    سرویس اقتصاد سیاسی بین الملل

 



اختصاصی اینترنشنال-سرویس اقتصاد سیاسی بین الملل/ در شرایط کنونی نظام بین‌الملل، شاهد دو چالشِ هم‌پوشان هستیم: 1) تضعیف نقش آمریکا به مثابۀ هژمون یکه‌تاز که عدم قطعیت‌ها را افزایش و تولید کالاهای عمومی (Public Goods) را کاهش داده‌است (ضمن اینکه نهادهای بین‌المللی سنتی نظیر سازمان ملل هم در این زمینه دچار ناکارآمدی هستند). 2) در‌حالی‌که بهم‌ریختگی نظم‌بین‌الملل باعث تقویت منطق قدرت و امنیت در شکل ناب آن و افزایش واگرایی‌ها شده‌است، در‌هم‌تنیدگی اقتصادی، دست‌کم قدرت‌های بزرگ و نوظهور را بیش از گذشته بهم‌وابسته ساخته‌ و نیروهای همگرا کننده را تقویت کرده‌است. هنوز نمی‌دانیم در بزنگاه گذارِ جهانی قدرت، کدام منطق، "امنیت یا اقتصاد"، دیگری را به دنبال خود خواهد کشید؟

در تبیین این شرایط، جان ایکنبری مثالی از وضعیت شرق آسیا می‌آورد و می‌گوید، در این منطقه ما با نظم‌های سلسله مراتبی دو گانه‌ای مواجه هستیم: نظم سلسله مراتب امنیتی به سرکردگی آمریکا و نظم سلسله مراتبی اقتصادی به سرکردگی چین. درحالی‌که، منطقه از طریق تجارت، سرمایه‌گذاری و توافقات چندجانبه با محوریت چین و قدرت‏های متوسط (Middle Powers) در‌هم‌تنیده می‌شود، رقابت‌های امنیتی و نظامی قدرت‌های بزرگ نیز در جریان است. این وضعیتِ شکننده، برای کشورهای منطقه، به‌خصوص قدرت‌های متوسطی نظیر ژاپن، کرۀجنوبی، اندونزی و ... سردرگمی ایجاد می‌کند.
آنچه مسلم است، آمریکا دیگر نمی‌تواند (نمی‌خواهد؟!) بار تولید کالاهای عمومی در هر دو حوزۀ امنیتی و اقتصادی را به دوش بکشد و به نظر می‌رسد بیش از حوزۀ امنیت بین الملل، در حوزۀ اقتصاد بین‌الملل، شاهد تفویض بخشی از بار مزبور به قدرت‌های نوظهور هستیم. در واقع نوعی تقسیم کار جدید بین‌المللی در حال شکل‌گیری است که در آن، قدرت‌های نوظهور، در‌ صدد افزایش سهم خود در نظم اقتصادی بین‌الملل هستند؛ ولی هنوز تکلیف نظم امنیتی بین‌المللی مشخص نیست. دو پارگی نظم‌های امنیتی و اقتصادی (که قبلاً در یک ساختار سلسله مراتبی نسبتاً یکپارچه، تجمیع شده بودند) و آینده و توان کارکردی آنها، وضعیتی نامعلوم دارد که نظم بین الملل را در حالت تعلیق قرار داده است.

در خصوص جایگاه و رفتار قدرت‌های نوظهور در شرایط تعلیق فوق، دو نکته حائز اهمیت است: 1) اینکه آیا تقسیم کار جدید و ارتقاء جایگاه قدرت‌های نوظهور (دست کم در نظم اقتصادی بین‌المللی)، نشانۀ چرخۀ طبیعی صعود و افول قدرت‌ها است، یا حاصل نوعی برنامه‌ریزی راهبردی و هوشمندانه برای تفویض بار تولید کالاهای عمومی و خلاصی از هزینه‌های حفظ نظم اقتصاد بین‌الملل به قدرت‌های نورسیده و هیجان‌زدۀ مدعی نقش‌آفرینی؟ (مثلاً چیزی شبیه ساختار مرکز-شبه پیرامون- پیرامون، در دورۀ پس از جنگ جهانی دوم). 2) آیا این تقسیم کار جدید در حوزۀ نظم اقتصاد بین الملل متوقف می‌ماند یا اینکه قدرت‌های نوظهور پس از تثبت جایگاه برتر اقتصادی خود، مدعی تصاحب سهم اصلی در نظم امنیتی بین‌الملل نیز خواهند شد؟ این همان بزنگاه گذار قدرت در سطح جهانی و لحظۀ سرنوشت‌سازی است که منطقِ عمدتاً واگرا کنندۀ قدرت، در برابر منطقِ اساساً همگرا کنندۀ اقتصاد قرار می‌گیرد و باید دید کدام یک بر دیگری چیره خواهد شد. هر چند تجربۀ تاریخی روابط بین‌الملل نشان می‌دهد که بازیگران بزرگ و تاثیرگذار، در لحظۀ سرنوشت ساز از منطق قدرت و امنیت ملی پیروی می‌کنند. اگر استدلال فوق را بپذیریم، خیزش قدرت‌های نوظهور و تاثیر آنها برای نظم بین‌الملل، هر چند پدیده‌ای مهم و اساسی محسوب می‌شود، ولی امری ثانوی نسبت به امنیت بین‌الملل است، چرا که هنوز قادر نیست، تغییری اساسی در منطق آنارشی حاکم بر روابط بین‌الملل ایجاد کند؛ به عبارت دیگر وزن قدرت‌های نوظهور و اثرگذاری آنها در اقتصاد بین‌الملل باید به شکل نسبی و در قالب نظم کلان بین‌الملل به خصوص در بزنگاه گذار جهانی قدرت در سطح جهانی سنجیده شود، نه به صورت مطلق و در قالب صرف اقتصادی.

وقتی از قدرت‌های نوظهور صحبت می‌کنیم، در واقع از بازیگرانی نظیر BRICS (برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای‌جنوبی)، گروه 20، MIKTA (مکزیک، اندونزی، کرۀ جنوبی، ترکیه و استرالیا)، MINT (مکزیک، اندونزی، نیجریه، ترکیه)، EAGLES (برزیل، چین، مصر، هند، اندونزی، مکزیک، روسیه، کرۀ‌جنوبی، تایوان، ترکیه)، CARBS (کانادا، استرالیا، روسیه، برزیل، آفریقای جنوبی)، و .... در چنین فضایی سخن می‌گوییم. البته همۀ آنها در یک سطح نیستند، ولی اساساً در این تقسیم کار جدید می‌کوشند، سهم خود در نظم اقتصاد بین‌الملل را افزایش دهند. برخی از آنها به خصوص چین و روسیه، نیم نگاهی نیز به سلسه مراتب نظم امنیتی بین‌الملل دارند؛ ولی گروهی دیگر نظیر هند، آفریقای جنوبی و برزیل عمدتاً افزایش سهم در نظم اقتصاد بین‌الملل را هدف گرفته‌اند و در حوزۀ امنیت بین‌‍الملل روی محیط پیرامونی خود متمرکز هستند. برخی نظیر کانادا، استرالیا، کرۀ جنوبی نیز تحت عنوان قدرت‌های متوسط، علاوه بر اقتصاد بین‌الملل، در حوزه‌های موضوعی مربوط به حکمرانی جهانی فعال هستند.

با وجود ظرفیت‌های بالقوۀ ایران، ما در بیشتر این گروه‌بندی‌های قدرت‌های نوظهور، غایب هستیم. فارغ از اینکه نقش و جایگاه قدرت‌های نوظهور در نظام بین‌الملل فرایندی اصیل و حاصل چرخۀ طبیعی صعود و افول قدرت‌ها باشد یا نتیجۀ نوعی تقسیم کار برنامه‌ریزی شده و هوشمندانه، عدم حضور کشور در این مجموعه‌ها، یک آسیب محسوب می‌شود. در صورتی که سیاست‌گذاران راهبردی نظام، جهت‌گیری منطقه‌ای و بین‌المللی کشور را در مسیر حرکت از قدرت بازدارنده (Deterrent Power) به قدرت سازنده (Constructive Power) ترسیم و تصویر کنند، آنگاه حضور در این مجموعه‌های قدرت‌های نوظهور هم معنا می‌یابد و هم ممکن می‌شود. دست کم در محیط پیرامونی ما حوزه‌های موضوعی متعددی (مثلاً ظرفیت‌های وابستگی متقابل اقتصادی در زمینه‌های آب، انرژی، محیط‌زیست، علم و فناوری، ترانزیت و ابعاد مختلف امنیت انسانی) برای همکاری در قالب تشکیل این قبیل مجموعه‌ها با کشورهای همسایه وجود دارد که در جهت‌گیری کنونی منطقه‌ای و بین‌المللی ما، معنا نمی‌یابد و نادیده گرفته می‌شود.

telegram channel

درباره نویسنده

مسعود موسوی شفائی

مسعود موسوی شفائی

  • هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس
  • پژوهش‌گر حوزه اقتصاد سیاسی
  • تماس: m.moosavi@theinternational.ir

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته