شنبه 2 شهريور 1398

Saturday 24 August 2019

شما اینجا هستید:خانه/اقتصاد سیاسی بین المللی/سامانه خطوط لوله نفت و گاز ؛ میدان نبرد روسيه با غرب

سامانه خطوط لوله نفت و گاز ؛ میدان نبرد روسيه با غرب

نویسنده :  چهارشنبه, 08 اسفند 1397    21:32    سرویس اقتصاد سیاسی بین الملل

اینترنشنال_سرویس اقتصاد سیاسی بین‌المللی/ سامانه خطوط لوله نفت و گاز روسيه سامانه راهبردی حمل و نقلی کشور است که در حال حاضر حجم انتقال محموله توسط آن حتی از حجم حمل و نقل توسط راه آهن عظیم روسيه فراتر می‌رود. روسيه طی سال‌های گذشته سعی بر گسترش صادرات نفت خود به کشورهای آسیایی از طریق خط لوله داشته است. در بخش گاز هم مساعی مشابهی در کار بوده ولی اروپا همچنان بزرگترین خریدار گاز روسيه مانده است. این حوزه همچنین به میدان نبرد روسيه با غرب تبدیل شده است. ایالات متحده و بسیاری از کشورهای اروپایی از وابستگی به روسيه در بخش گاز بیم داشته و سعی دارند از ساخت خطوط لوله جدید که به اوکراین لطمه سنگین اقتصادی وارد می‌کند جلوگیری نمایند. هرچند کشورهای وابسته به گاز روسيه و کشورهای دارای موضع مثبت نسبت به آن و کشورهای دریافت کننده سود از این پروژه‌ها از آنها حمایت می‌کنند. روشن است که صادرات گاز روسيه به اروپا بدون بستگی داشتن به هر عامل سیاسی ادامه پیدا می‌کند.

سامانه خطوط لوله روسيه سامانه راهبردی بخش حمل و نقل روسيه می‌باشد که بزرگترین حجم محموله‌های کشور توسط آن حمل مي‌شود. نفت، گاز طبیعی، گاز همراه و فرآورده‌های نفتی مهم‌ترین محموله‌هایی هستند که توسط این سامانه حمل می‌شوند. طول شاهراه‌های لوله روسيه به 250 هزار کیلومتر می‌رسد.
شبکه‌های بزرگ خطوط لوله نفت و گاز روسيه نیاز اقتصاد روسيه به مواد هیدروکربنی را رفع و همچنین نفت و گاز روسيه را به کشورهای اروپای غربی، ترکیه و آسیای جنوب شرقی منتقل می‌کند.
در روسيه اساساً خطوط لوله دارای قطر بزرگ (1220 و 1420 میلیمتر) ساخته مي‌شود.
طبق آمار سال 2018، حجم محموله‌های نفت و گاز حمل شده توسط خطوط لوله به 48% کل حجم محموله‌های حمل شده در کشور بالغ شد. برای مقایسه، سهم راه آهن در حمل محموله در کشور حدود 46 درصد بود.
ساخت خطوط لوله در روسيه در دوران شوروی، در اواخر سال‌های 1950 آغاز شد.
همزمان حمل نفت و گاز توسط این خطوط در دوران ریاست جمهوری ولادیمیر پوتین بشدت رشد کرد. از جمله در سال 2008 توسط خطوط لوله 488 میلیون تن نفت و فرآورده‌های نفتی منتقل شد که 53 درصد بیش از نمودار مشابه سال 2000 بود.
در آخر سال 2012 امتداد شاهراه‌های لوله روسيه به 250 هزار کیلومتر بالغ شد که 175 هزار کیلومتر از آنها خطوط لوله گاز و 55 هزار کیلومتر خطوط لوله نفت و 20 هزار کیلومتر خطوط لوله حمل فرآورده‌های نفتی بود.

خطوط لوله نفت روسيه

صحبت از خطوط لوله نفت روسيه بدون اشاره به شرکت "ترانس نفت" میسر نمی‌شود. شرکت دولتی "ترانس نفت" (Transneft) و شرکت‌های فرعی آن مسئول حمل نفت و فرآورده‌های نفتی روسيه توسط خطوط لوله می‌باشند. این شرکت‌ها همراه هم بزرگترین شبکه شاهراه‌های لوله نفت را کنترل می‌کنند که طول آنها به 68,4 هزار کیلومتر می‌رسد. این شرکت در سال 1993 بر اساس ساختارهای شوروی تشکیل شد. در حال حاضر 84% نفت استخراج شونده در روسيه توسط این شرکت منتقل مي‌شود. خطوط لوله اصلی نفت روسيه در اختیار این شرکت قرار دارند.
طبق اطلاعات مندرج در سایت شرکت "ترانس نفت" ، یکی از بزرگترین خطوط لوله نفت که در دوران شوروی ساخته شد خط لوله "دروژبا" (دوستی) بود که می‌بایست نشانه دوستی کشورهای اردوی سوسیالیستی باشد، و بخش‌های مختلف تجهیزات مورد نیاز آن در کشورهای مختلف اردوی سوسیالیستی (مجارستان، چکسلواکی، آلمان شرقی و دیگران) ساخته می‌شد. قطر این خط لوله 1220 میلیمتر بود. این خط لوله در اکتبر سال 1964 آغاز بکار کرد.
فاز اول خط "دروژبا" از سامارا در روسيه تا بلاروس کشیده شده و آنجا به دو بخش غربی و شرقی منشعب می‌شد. بخش غربی از لهستان به آلمان شرقی و بخش شرقی از اوکراین به چکسلواکی و مجارستان می‌رسید. در سال 1974 خط لوله دیگر به نام "دروژبا 2" در همان مسیر با قطر 1220 میلیمتر ساخته شد.
سپس در دوران بهره‌برداری از میادین نفتی سیبری، خطوط لوله نفتی داخلی برای حل مسئله انتقال نفت از میادین دور افتاده تا مناطق مسکونی ساخته شد. بین خطوط لوله بزرگ در سیبری میتوان به خط لوله نفت "سورگوت" – "پولوتسک" (Surgut - Polotsk) به درازای 3200 کیلومتر اشاره کرد.
طول خط لوله نفت روسيه پس از اضمحلال شوروی 48 هزار کیلومتر بود. 404 ایستگاه برای تلمبه نفت توسط این خطوط کار می‌کردند و حجم انبارهای نفتی به 13 میلیون متر مکعب بالغ می‌شد.
طی سال‌های 1990 استخراج نفت روسيه سیر نزولی داشت، کشور با مشکلات اقتصادی مواجه شد و به همین دلیل ساخت خطوط لوله جدیدی در آن دوران مطرح نبود. رشد استخراج نفت و توسعه ظرفیت خطوط لوله از سال 1999 آغاز مي‌شود. در سال 2001 قطعه جدید خط لوله نفتی روسيه به درازای 259 کیلومتر ساخته شد که اجازه داد نفت بدون ترانزیت اوکراین به بندر نووروسیسک رسانده شود.
همچنین برای رهایی از ترانزیت از کشورهای بالتیک ساخت سامانه خطوط لوله بالتیک آغاز شد. ساخت این خط لوله اجازه داد نفت روسيه بطور مستقیم از بندر "پریمورسک نفت" (Primorskneft) به نفتکش‌ها منتقل شود. ظرفیت مرحله اول خط لوله 12 میلیون تن نفت بود. در تابستان 2003 ظرفیت این سامانه به 18 میلیون تن و در آخر آن سال به 30 میلیون تن رسانده شد. در سال 2006 ظرفیت کل خطوط لوله این سامانه به 74 میلیون تن رسید.
در دوران فعالیت ولادیمیر پوتین در سمت رئیس‌جمهور روسیه روابط مسکو با چین بطور محسوس رو به بهبود رفت و همچنین، با توجه به سردی روابط با غرب، نظریه مشهور "گردش به شرق" به میان آمد. یکی از مظاهر امر توجه به صادرات نفت و گاز به کشورهای آسیایی و چین بود. خط لوله سیبری شرقی - اقیانوس آرام مشهورترین پروژه در این بخش بود. مرحله اول خط لوله در سال 2009 توسط خود پوتین که در آن دوران نخست وزیر روسيه بود افتتاح شد. همزمان در سال 2010 ساخت مرحله دوم این خط لوله آغاز و در سال 2012 به پایان رسانده شد. در حال حاضر عملیات بالا بردن ظرفیت این دو خط (خط لوله سیبری شرقی - اقیانوس آرام-1 تا 80 میلیون تن و خط لوله سیبری شرقی - اقیانوس آرام-2 تا 50 میلیون تن) در جریان است.
همزمان در جهت غربی سامانه جدید خطوط لوله به نام "سامانه خط لوله بالتیک -2" در سال 2012 آغاز بکار کرد. این سامانه به علاوه خط لوله سیبری شرقی - اقیانوس آرام که نفت روسيه را تا سواحل دریای ژاپن می‌رساند اجازه داد روسيه تقریباً بطور کامل از ضرورت ترانزیت نفت رها شود.
تصویر خطوط لوله نفتی روسيه

خطوط لوله گاز روسيه
در بخش نفتی شرکت "ترانس نفت" صاحب بخش اعظم خطوط لوله نفت می‌باشد ولی خود آن در استخراج نفت فعالیت نمی‌کند. در بخش گاز اوضاع از این متفاوت است. شرکت "گازپروم" که قریب به نصف سهام آن به دولت روسيه تعلق دارد از موقعیت انحصاری در بخش خطوط لوله گاز بهره‌مند مي‌شود. این شرکت همچنین بزرگترین شرکت کشور در بخش استخراج گاز است. شرکت "گازپروم" 11 درصد گاز جهان و 66 درصد گاز روسيه را استخراج می‌کند. گازپروم بین بزرگترین شرکت‌های انرژی جهان (طبق سنجش "استاندارد اند پورز") در جای هفدهم قرار دارد. همزمان این شرکت از نقطه نظر خطوط لوله تحت کنترل آن جای اول را در جهان احراز می‌کند. طول خطوط لوله گاز تحت کنترل این شرکت از 170 هزار کیلومتر فراتر می‌رود. این شرکت تا سال 2013 در هر نوع صادرات گاز از روسيه موقعیت انحصاری داشت، ولی در آن سال به دیگر شرکت‌ها اجازه صدور گاز از طریق غیر خط لوله داده شده، و موقعیت انحصاری گازپروم به بخش خط لوله محدود شد.
استخراج گاز روسيه از سال‌های 1960 قرن بیستم رو به رشد بوده است. در این سال‌ها ذخایر هنگفت گاز در سیبری، اورال و کرانه ولگا اکتشاف شد. در این رابطه در دوران شوروی وزارت صنعت گاز تشکیل شد که پس از شوروی به مجتمع دولتی گازپروم تبدیل شد. تا سال 1992 صد در صد سهام گازپروم به دولت تعلق داشت. ولی سپس این مجتمع به شرکت سهامی تبدیل شد. انتصاب ویکتور چرنومردین (Viktor Chernomyrdin) اولین رئیس شرکت به سمت نخست وزیر روسيه باعث تقویت محسوس موقعیت گازپروم شد. پس از برکناری چرنومردین از سمت نخست وزیر، دولت از گازپروم درخواست کرد بدهی هنگفت مالیاتی خود را پرداخت کند. شرکت پس از آغاز عملیات ضبط دارایی آن در ازای بدهی، ناچار این بدهی را پرداخت کرد.
ساخت خطوط لوله گاز هم در دوران شوروی آغاز شد. اولین مذاکرات شوروی در مورد صادرات گاز به اروپای غربی در سال 1966 با شرکت "Eni" ایتالیا برگزار شد، ولی در نتیجه اختلافات سیاسی ثمر نداد. در سال 1967 صادرات گاز شوروی از طریق خطوط لوله "دروژبا" و "براتستوا" (برادری) به چکسلواکی فرستاده شد. یک سال بعد، در سال 1968، شوروی و شرکت OMV قرارداد صادرات گاز طبیعی از شوروی به اتریش را امضا کردند. در مرحله اولیه حجم صادرات سالانه گاز به اتریش 142 میلیون متر مکعب بود. در سال 1969 شوروی به آلمان غربی پیشنهاد کرد در ازای دریافت گاز، لوله‌های لازم برای ساخت خط لوله به آن تحویل دهد. معامله "گاز در برابر لوله" در سال 1970 امضا شد . صادرات گاز شوروی به آلمان غربی و شرقی در سال 1973 آغاز شد. حجم گاز تحویل داده شده به آلمان تاکنون از یک تریلیون متر مکعب فراتر رفته است.
شوروی در سال 1975 قراردادهایی با بلغارستان، مجارستان، فنلاند، ایتالیا و فرانسه امضا و حجم صادرات گاز از طریق خط لوله را به 19,3 ميليارد متر مکعب رساند. این رقم، در نتیجه وارد شدن یوگسلاوی و رومانی به ردیف خریداران گاز شوروی، در سال 1980، به 55 ميليارد متر مکعب رسید.
صادرات گاز شوروی به ترکیه در سال 1978 آغاز شد. در سال 1986 موافقتنامه شوروی با شرکت ترکی "بوتاش" امضا شد ک در آن صدور سالانه 6 ميليارد متر مکعب گاز به ترکیه به مدت 25 سال منظور شده بود.
در سال‌های 1975-1979 سامانه خطوط لوله گاز "سایوز" (Soyuz) احداث شد که قطر لوله آن 1420 میلیمتر و ظرفیت آن 26 ميليارد متر مکعب گاز در سال بود . خط لوله گاز "سایوز" در سال 1980 وارد بهره‌برداری شد. این خط لوله از خاک روسيه، قزاقستان و اوکراین عبور کرده و به مرزهای غربی شوروی می‌رسید. گاز این خط لوله در مرز غربی اوکراین به کشورهای رومانی، مجارستان و اسلواکی و از اسلواکی به دیگر کشورهای اروپای غربی و مرکزی صادر مي‌شود .
سامانه خط لوله اورنگوی (Urengoy – روسيه) – اوژگورود (Uzhgorod - اوکراین) در سال 1983 در شوروی برای صدور گاز به اروپا ساخته شد. به گزارش خبرگزاری تاس، ظرفیت این خط لوله به 32 ميليارد مترمکعب در سال بالغ مي‌شود . برای درک معیار پروژه کافی است گفته شود این خط لوله از سلسله کوههای "اورال" و صدها رودخانه و از جمله رودهای بزرگی مانند "ولگا" و "دون" عبور می‌کند . طول آن 4500 کیلومتر است که 1160 کیلومتر از آن در اوکراین قرار دارد.
چنانچه از مسیر خطوط لوله مذکور مي‌شود دید در دوران شوروی بخش اعظم گاز صادر شونده به اروپا از اوکراین عبور می‌کرد. امروز روسيه به دلایل اقتصادی و سیاسی سعی دارد ترانزیت گاز از اوکراین را بطور کامل قطع کند. طی سال‌های گذشته خطوط لوله متعددی برای جایگزینی ترانزیت گاز اوکراین ساخته شده‌اند. قرارداد گاز روسيه با اوکراین که در دوران جنگ گازی سال 2009 امضا شد در سال 2019 به پایان می‌رسد، و مذاکرات طرفین برای نیل به توافق جدید فعلاً ثمر نداده و با توجه به وخامت شدید روابط طرفین نیل به توافق در این جهت دشوار خواهد بود.
خط لوله گاز "جریان شمالی" اولین پروژه روسيه در جهت دور زدن اوکراین و رهایی از ضرورت حمل گاز از آن به اروپا بود. این خط لوله بطور مستقیم از راه دریایی از روسيه تا آلمان کشیده شده و ظرفیت بالفعل آن حدود 59 ميليارد مترمکعب در سال می‌باشد هرچند طبق پروژه ظرفیت دو خط لوله این سامانه 55 ميليارد مترمکعب در سال پیشبینی شده بود.
در حال حاضر روسيه برای ساخت "جریان شمالی 2" به آلمان تلاش می‌کند ولی این پروژه با مقاومت شدید برخی کشورهای اروپایی، اوکراین و آمریکا مواجه شده است. کشورهای اروپایی از جمله می‌خواهند روسيه متعهد شود که پس از ساخت این خط لوله ترانزیت گاز از اوکراین را قطع نمی‌کند.
در دوران پس از شوروی خط لوله زیردریایی جریان آبی رنگ از روسيه به ترکیه ساخته شد که گاز روسيه را بطور مستقیم به ترکیه می‌رساند . این خط لوله بر اساس موافقتنامه روسيه و ترکیه مورخ سال 1997 ساخته شده و ساختمان آن در ماه می 2002 به پایان رسید. در نظر بود این خط لوله در سال 2010 با ظرفیت پیشبینی شده 16 ميليارد مترمکعب در سال آغاز بکار کند. در سال 2014 در مورد بالا بردن ظرفیت آن تا 19 ميليارد مترمکعب از طریق مدرن سازی تلمبه خانه ساحلی و ترمینال موجود در ترکیه تصمیم گرفته شد.
روسيه و ترکیه سپس مدت طولانی در مورد ساخت خط لوله "جریان ترکی" مذاکره می‌کردند . پروژه جریان ترکی پس از درگیری روسيه با اتحادیه اروپا و عقیم ماندن ساخت خط لوله جریان‌جنوبی به میان آمد. ولی جریان ترکی هم با مشکلات بسیار مواجه شد. درگیری روسيه و ترکیه در سوریه در سال 2015 باعث شد مسئله برای مدت طولانی از دستور کار خارج شود. مذاکرات سپس از سر گرفته شد و در نهایت عملیات ساخت خط لوله در سال 2017 آغاز شد.
روسيه می‌خواست این سامانه 4 لوله داشته باشد و 2 لوله آن برای صدور گاز به اروپای غربی (بخشی از برنامه رهایی از ترانزیت گاز اوکراین) بکار گرفته شود. در نهایت طرفین قرار گذاشتند ابتدا یک لوله برای رساندن گاز به ترکیه با ظرفیت 16 ميليارد مترمکعب احداث شود. اواخر نوامبر 2018 مراسم اتمام ساخت بخش دریایی خط اول جریان ترکی در استانبول برگزار شد . انتظار می‌رود ساخت مرحله اول خط لوله در دسامبر 2019 به پایان برسد.
بجا است از خط لوله "یامال – اروپا" به درازای 2000 کیلومتر هم یاد شود که از روسيه به بلاروس، لهستان و آلمان کشیده شده است. ساخت این خط لوله در سال 1994 آغاز و این خط در سال 2006 با ظرفیت پیشبینی شده 33 ميليارد مترمکعب در سال آغاز بکار کرد. طبق اسناد فنی، ظرفیت این خط لوله 38 ميليارد مترمکعب در سال خواهد بود.
روسيه همچنین با چین پس از مذاکرات چند ساله و موارد مکرر به بن بست رسیدن مذاکرات ، در مورد ساخت خط لوله نیروی سیبری به توافق رسید. این خط لوله گاز روسيه را باید از یاقوتیا به سرزمین پریموریه (Primorye) و کشورهای منطقه آسیا اقیانوسیه برساند. این پروژه بطور مشترک توسط گازپروم و شرکت "سی‌ان‌پی‌سی" چین اجرا مي‌شود. انتظار می‌رود صادرات گاز روسيه به چین از این طریق در سال 2019 آغاز شود.
خط لوله گاز اوختا – بوواننکوو (Bovanenkovo – Ukhta) بین خطوط لوله صادراتی بزرگ روسيه قرار دارد. ساخت این خط لوله در سال 2018 آغاز شده و احداث مرحله دوم آن در سال 2017 به پایان رسید. طول این خط 1100 کیلومتر بوده و گاز میدان عظیم بوواننسکویه (Bovanenskoye) را به خط لوله گاز "یامال – اروپا" می‌رساند. این خط لوله می‌تواند سالانه تا 140 ميليارد متر مکعب گاز منتقل کند .
برای بررسی نقشه خطوط لوله گاز روسيه مي‌شود به سایت شرکت "ایست یوروپین گاز آنالیزیس" مراجعه کرد. طبق ارزیابی این شرکت ظرفیت خطوط لوله گاز روسيه که از اوکراین می‌گذرد به 142 ميليارد مترمکعب بالغ مي‌شود.

بعد سیاسی پروژه‌های گازی روسيه
از دوران شوروی تاکنون مسئله صادرات گاز روسيه به اروپا با سیاست ارتباط تنگاتنگ داشته است. برای مثال در سال‌های 1980، آمریکا سعی بر تحریم شوروی بخاطر سرکوب انقلاب لهستان داشت. ولی برغم این، شوروی توانست ساخت خطوط لوله خود به غرب اروپا را به پایان برساند.
پس از فروپاشی شوروی، بخش محسوس سامانه حمل گاز به اروپا به اوکراین تعلق گرفت. مسئله حتی قبل از درگیری سال 2014 روسیه و اوکراین باعث اختلافات بسیار شد. دو کشور در دهه اول قرن بیست و یکم چند بار پیرامون قیمت گاز و تعرفه ترانزیت وارد درگیری شدند. آخرین جنگ گازی آنها در سال 2009 تا مرحله قطع انتقال گاز به اروپا پیش رفت . در نهایت روسيه توانست اوکراین را در تنگنا قرار داده و وادار کند موافقتنامه جدیدی طبق شرایط درخواستی آن امضا شود. شرایط این موافقتنامه حتی از طرف ویکتور یانوکوویچ رئیس‌جمهور روس گرای اوکراین سنگین و ستمگرانه نامیده می‌شد. مهلت انجام این موافقتنامه در سال 2019 به پایان می‌رسد.
همزمان از دوران درگیری روسيه با گرجستان، وخامت روابط آن با غرب آغاز شده و سپس در دوران انقلاب اوکراین به نقطه اوج خود رسید. طی تمام این مدت در محافل غربی مسئله کاهش وابستگی به گاز روسيه مطرح بوده است. ایالات متحده از این عامل برای متقاعد کردن کشورهای اروپایی به خرید گاز تقطیر شده آن استفاده می‌کند که قیمتش برای اروپا بالاتر از گاز خط لوله‌ای روسيه خواهد بود. پروژه "جریان شمالی 2" به میدان داغترین درگیری طرفین تبدیل شده است.
آمریکا در دوران رئیس‌جمهور ترامپ رفتار گستاخ پیشه کرده و خواسته خود را بدون رودربایستی مطرح می‌کند. از جمله سفیر آن در آلمان نامه‌هایی به شرکت‌های بزرگ آلمانی فرستاده و در آنها تهدید تحریم شرکت‌های اروپایی فعال در ساخت "جریان شمالی 2" را تکرار می‌کند. امکان تحریم این پروژه در قانون تحریم‌های آمریکا (CAATSA) هم منظور شده است. در نوامبر 2018 سفیر آمریکا در اتحادیه اروپا اعلام می‌کرد آمریکا "ابزارهای متفاوت خیلی خیلی زیادی دارد" که می‌توانند ساخت خط لوله گاز بین روسيه و آلمان را "بطور جدی خدشه دار یا متوقف کنند"، ولی فعلاً از این ابزارها استفاده نشده است. سفیر آمریکا در آلمان از این هم فراتر رفته و اعلام می‌کند ساخت این خط لوله خطر حمله روسيه را تقویت می‌کند. دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا در همایش ناتو در این رابطه از "کنترل کامل روسيه بر آلمان" سخن رانده بود.
ضمناً کار به حملات لفظی محدود نشده است. آمریکا بر اساس بازرسی ضد دامپینگ دو شرکت از آلمان و اتریش را مجازات می‌کند که در تحویل لوله به پروژه "جریان شمالی" شرکت کرده‌اند.
اروپا جسارت نمی‌کند به فشار واشنگتن پاسخ سخت بدهد. اتحادیه اروپا بجای اقدام متقابل آمادگی خود برای دادن امتیاز به آمریکا را نشان می‌دهد. دولت آلمان هم به فشار آمریکا تن داده و اعلام می‌کند آماده است از ساخت اولین ترمینال گاز تقطیر شده در کشور حمایت کند . هرچند فعلاً دولت آلمان خرید گاز تقطیر شده را تضمین نمی‌کند. ولی معلوم نیست سطح استقامت آن در برابر فشار آمریکا چقدر خواهد بود.

روسيه و بازار گاز اروپا: چشم‌اندازهای سال 2019
سال آینده رقابت فزاینده در بازار گاز و تلاش‌های بدون رودربایستی آمریکا برای دسترسی به امتیاز به حساب اروپایی‌ها عوامل کلیدی توسعه این بازار خواهد بود. این امر هم در مورد مسیرهای موجود انتقال گاز روسيه و هم پروژه‌های در دست اجرا مانند "جریان شمالی 2" و جریان ترکی صحت دارد.
گازپروم در سال 2018 برای سومین سال پی در پی در بخش حجم صادرات گاز به اروپا رکورد شکست و طی 5 سال آینده می‌تواند حجم تحویل گاز و سهم خود در بازار گاز اروپا را افزایش دهد. آلکسی میلر رئیس هیئت مدیره کمپانی گازپروم آغاز بهره‌برداری از دو پروژه مذکور در سال 2019 را تأیید نمود. همزمان حجم تحویل گاز رقبای گازپروم (الجزایر، هلند و نروژ) به اروپا به دلایل مختلف کاهش یافته و رشد نیاز اروپا به گاز در آینده پیشبینی مي‌شود . طبق پیشبینی صاحبنظران آژانس بین‌المللی انرژی، نیاز اروپا به گاز وارداتی از 312 ميليارد مترمکعب در سال 2017 تا 409 ميليارد مترمکعب و سهم روسيه در بازار اروپا هم تا 37 درصد در سال 2025 رشد می‌کند. دمیتری مارینیچف (Dmitri Marinichev) از شرکت Fitch می‌گوید "ابهام در مورد سطح تولید در هلند و نروژ و کمبود احتمالی گاز تقطیر شده از اوایل سال‌های 2020 – 2022 به نفع گازپروم است. آلمان همانا به علت تمایل به خرید گاز بیشتر از روسيه از "جریان شمالی 2" حمایت می‌کند". ضمناً، طبق محاسبه Fitch، ذخایر گاز روسيه 50 سال دوام خواهد آورد در حالی که ذخایر خود اروپا فقط برای 10 سال کفایت می‌کند. آمار مذکور نشان می‌دهد رقابت با گاز روسيه در اروپا ضعیف خواهد بود. فروشندگان گاز تقطیر شده چون قطر و نیجریه ترجیح می‌دهند گاز خود را به آسیا بفرستند که قیمت‌ها در آن بالاتر است. و حتی کاهش مصرف گاز در بخش تولید نیروی برق در اروپا در نیمه اول سال 2018 (برای اولین بار پس از سال 2015) برای گازپروم در اروپا مشکل ایجاد نمی‌کند.
ولی چنانچه پیشتر اشاره شد، برای صادرات گاز روسيه به اروپا موانع سیاسی هست. کشورهای اروپای شرقی روسيه را، به عنوان وارث شوروی به دنبال نیم قرن زندگی پشت پرده آهنین آن، دشمن تلقی می‌کنند. تقویت نیروهای روس در مرزهای غربی، وقایع اوکراین و تصرف کریمه و اظهارات رئیس‌جمهور روسیه در مورد فروپاشی شوروی به عنوان یک فاجعه، باعث شدت یافتن شکاکیت آنها مي‌شود. ضمناً مسکو پنهان نمی‌کند که هدف آن از ساخت خطوط لوله جدید رهایی از ترانزیت اوکراین می‌باشد و ترانزیت اوکراین از جمله به معنی ترانزیت گاز از کشورهای اروپای شرقی و درآمد آنها از این طریق بود. به همین دلیل مخالفت شدید آنها با قطع صادرات گاز روسيه از طریق اوکراین مفهوم است. ایالات متحده هم، با توجه به رشد محسوس تولید گاز، قصد دارد گاز تقطیر شده خود را به اروپا صادر کند، اما نمی‌تواند با گاز روسيه که قیمت پایین‌تر دارد رقابت کند.
اخیراً بنظر رسید مشکلات سر راه ساخت "جریان شمالی 2" به آلمان حل شده است. در نشست 8 فوریه 2019 نمایندگان اتحادیه اروپا، فرانسه و آلمان به سازشی رسیدند که مقرر می‌دارد اتحادیه اروپا از ساخت "جریان شمالی 2" جلوگیری نمی‌کند. آنگلا مرکل صدراعظم آلمان ضمن اشاره به توافق کشورهای اروپایی در مورد مسئله، از توضیح جزئیات طفره رفت. طبق گزارش خبرگزاری‌های غربی، در توافق گفته شده مذاکره در مورد ساخت خطوط لوله دریایی با کشورهای ثالث (چون "جریان شمالی 2") و شکل بکار گرفتن استانداردهای اتحادیه اروپا نسبت به آن توسط کشوری تعیین مي‌شود که خط لوله از آن عبور می‌کند. در مورد "جریان شمالی 2" آلمان چنین کشوری و روسيه کشور ثالث است .
همزمان چند روز بعد معلوم شد برغم توافق مذکور، ابتکارات جدید اتحادیه اروپا برای تنظیم امور حوزه گاز می‌تواند فعالیت شرکت "گازپروم" روسيه را بطور محسوس دشوارتر کند. موازین جدید از طرف مخالفان "جریان شمالی 2" تهیه شده‌اند. طبق آنها، خط لوله باید توسط شرکت غیروابسته به گازپروم اداره شده و اشخاص ثالث به ظرفیت حمل گاز خط لوله دسترسی داشته باشند. و اگر شرط اول می‌تواند تحقق یابد شرط دوم تحقق پذیر نیست زیرا در روسيه فقط گازپروم حق صدور گاز توسط خطوط لوله را دارد.
در این رابطه کمیسیون اروپا می‌تواند درخواست کند گازپروم از نصف ظرفیت خط لوله استفاده نکند. هرچند بظاهر آلمان حق دارد برای پروژه استثنا قایل شود، ولی در عمل روند نیل به توافق در این مورد در اتحادیه اروپا طولانی و بغرنج بوده و می‌تواند حتی در نهایت به موفقیت منجر نشود .
در نهایت، ماجرای تنگه کرچ که طی آن ناوچه‌ها و یک کشتی کهنه اوکراینی حین تلاش برای عبور از تنگه از طرف نیروهای روس به گلوله بسته شده و خدمه آنها به اسارت گرفته شدند به معضل جدید در روابط روسيه با غرب تبدیل شد. طبق آخرین گزارش‌ها، اتحادیه اروپا و ایالات متحده در مورد بکار گرفتن تحریم‌های جدید نسبت به روسيه به توافق رسیده‌اند و مقامات روس این تحریم‌ها را جدی می‌گیرند . این تحریم‌ها می‌تواند از جمله به پروژه‌های گازی روسيه در جهت اروپایی لطمه محسوس وارد کند.

پسگفتار
همکاری روسيه با اروپا در بخش گاز با مشکلات سیاسی مواجه شده است. هرچند بنظر می‌رسد مشکلات سیاسی و تحریم‌ها طی تمام دوران صادرات گاز ابتدا از شوروی و سپس از روسيه به گاز مطرح بوده و این امر مانع از این نشده که امروز صادرات گاز روسيه به اروپا به 200 ميليارد مترمکعب برسد، ولی بلاتردید آنها از نقطه نظر اقتصادی اثر گذار بوده و باعث شده‌اند صرفه اقتصادی فروش گاز به اروپا کاهش یابد. بازار گاز اروپا همچنین در نتیجه تحولات تکنولوژیک، اکولوژیک و همچنین تغییر اوضاع در کشورهای صادر کننده گاز و ... دگرگون مي‌شود. برای مثال، تولید گاز هلند در نتیجه مخالفت حامیان محیط زیست محدود مي‌شود. به گفته حامیان محیط زیست، استخراج گاز از بزرگترین میدان گاز کشور باعث بروز چند زلزله شده است. و دولت کشور بدون کشیدن انتظار صدور حکم دادگاه در این مورد خودش در خصوص کاهش استخراج گاز از این میدان تصمیم گرفته است. در الجزایر مصرف گاز در کشور بطور محسوس رشد می‌کند و این امر باعث کاهش صادرات گاز آن مي‌شود. قطر و نیجریه هم با توجه به رشد قیمت گاز در آسیا، گاز تقطیر شده خود را به آن روانه می‌کنند. در داخل اروپا رشد استفاده از انرژی باد باعث مي‌شود مصرف گاز در بخش تولید برق کاهش یابد. و ایالات متحده هم سعی دارد به هر نحوه گاز تقطیر شده خود را وارد بازار اروپا کند و هم اکنون با لهستان در مورد ساخت ترمینال گاز تقطیر شده در آن کشور قرارداد امضا شده است.
در این بین درگیری روسيه با غرب بنظر می‌رسد فقط شدت می‌یابد. و اوکراین تنها سبب این درگیری نیست. غرب روسيه را به نقض پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان برد متهم می‌کند. از نقطه نظر کشورهای غربی دست داشتن روسيه در استفاده از سلاح شیمیایی در خاک انگلستان علیه جاسوس سابق روس و دخترش اثبات شده است. کارکنان اداره کل اطلاعات روسيه در رابطه با تلاش برای دخالت سایبری در انتخابات کشورهای غربی و حتی سازمان ممنوعیت سلاح شیمیایی از کشورهای غربی اخراج می‌شوند. و تلاش روسيه برای بالا بردن صادرات گاز خود به اروپا به سبب دیگری برای اختلاف تبدیل مي‌شود زیرا تمایل روسيه برای لطمه وارد کردن به اوکراین از این طریق امری عیان است. ولی جای تردید ندارد که برغم همه این درگیری‌ها، روسيه که امروز سهم آن در صادرات گاز به اروپا از یک سوم فراتر رفته در آینده هم گاز خود را به اروپا می‌فروشد. هرچند کشورهای اروپایی و آمریکا هر کاری می‌کنند تا درآمد روسيه از این طریق پایین رفته و مسکو نتواند از آن به عنوان ابزاری برای اعمال فشار بر شرکای غربی خود استفاده کند.
این جنگ را میتوان جنگ خطوط لوله گاز نامید زیرا در بخش نفتی چنین درگیری‌ای بین طرفین نیست. این امر می‌تواند چند سبب داشته باشد که سهم کمتر روسيه در بازار نفت جهانی یکی از آنها است. همچنین در این بخش نفت اساساً از طریق دریایی حمل مي‌شود. در نهایت نفت برای کشورهای غربی اهمیت خیلی بیشتر از گاز دارد، نفت عاملی است که رئیس‌جمهور آمریکا مستقیماً از کشورهای عرب درخواست می‌کند قیمت آن را پایین ببرند. و بیرون راندن فروشنده بزرگی مانند روسيه از بازار نفت بلاتردید بر قیمت‌ها اثر فجیع خواهد گذاشت. در حالی که غرب همیشه سعی دارد حین بکار گرفتن تحریم‌ها به طرف مقابل لطمه وارد کرده و خودش حتی الامکان از این لطمات دوری جوید.

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته