پنجشنبه 28 شهريور 1398

Thursday 19 September 2019

شما اینجا هستید:خانه/قدرت های بزرگ /روسیه کنشگری جدید در خلیج فارس؟

روسیه کنشگری جدید در خلیج فارس؟

  • پس از حدود سه دهه حاشیه ‌نشینی و دور بودن از متن رویدادهای استراتژیک در منطقه خلیج فارس، به نظر می‌رسد که رهبران روسیه با پیشنهاد طرح نظام امنیت جمعی در خلیج فارس بار دیگر به دنبال نقش‌آفرینی فعالانه در این منطقه هستند. با درس گرفتن از بحران سوریه ظاهرا این بار روسها علاقه‌ای ندارند که پس از وخیم شدن شرایط به دنبال راه حل باشند. طرح روسیه برای ایجاد نظام امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس فارغ از آن که تا چه اندازه قابلیت عملیاتی شدن داشته باشد، حکایت از جدیت و فوریت دغدغه‌ها و نگرانی‌های رهبران روسیه در مورد شرایط امنیتی در منطقه خلیج فارس دارد

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  یکشنبه, 17 شهریور 1398    03:24    سرویس قدرت های بزرگ

اختصاصیِ اینترنشنال-سرویس قدرت‌های بزرگ/پس از حدود سه دهه حاشیه ‌نشینی و دور بودن از متن رویدادهای استراتژیک در منطقه خلیج فارس، به نظر می‌رسد که رهبران روسیه با پیشنهاد طرح نظام امنیت جمعی در خلیج فارس بار دیگر به دنبال نقش‌آفرینی فعالانه در این منطقه هستند. با درس گرفتن از بحران سوریه ظاهرا این بار روسها علاقه‌ای ندارند که پس از وخیم شدن شرایط  به دنبال راه حل باشند. طرح روسیه برای ایجاد نظام امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس فارغ از آن که تا چه اندازه قابلیت عملیاتی شدن داشته باشد، حکایت از جدیت و فوریت دغدغه‌ها و نگرانی‌های رهبران روسیه در مورد شرایط امنیتی در منطقه خلیج فارس دارد. هرچند برخی از تحلیلگران پیشنهاد روسیه را به سرعت به کلیشه علاقمندی تاریخی روسها برای حضور در خلیج فارس پیوند زدند، اما ارائه این طرح از نظر تاثیری که بر معادلات قدرت در منطقه می‌گذارد حایز اهمیت است.
در سندی که وزارت خارجه روسیه برای تشریح وضعیت و ابعاد طرح پیشنهادی خود ارائه کرده است، چند نکته محوری قابل تاکید است؛

- اول اینکه به شکل قابل انتظار و قابل درکی مهمترین تهدید ناشی از هرگونه بروز درگیری و ناامنی در منطقه خطر قدرت‌یابی مجدد گروههای تروریستی معرفی شده است. برای روسیه در شرایط موجود تهدید تروریسم در منطقه در صدر تهدیدات امنیتی قرار دارد و مقابله با آن اولویت نخست روسیه است. این سند با اشاره به این موضوع که شبکه اصلی تروریسم فراملی در مجاورت منطقه خلیج فارس شکل گرفته است، همه نیروهای علاقمند به حذف این کانون‌های تروریستی را به ایجاد یک ائتلاف واحد دعوت می‌کند.
- دوم اینکه در این طرح در راستای رویکرد محوری سیاست خارجی روسیه به تحولات خاورمیانه، تمامی بحرانهای موجود در منطقه، از مسئله فلسطین و اسرائیل و مسئله سوریه گرفته تا تنش میان ایران و آمریکا و مسئله یمن، را موضوعاتی به هم‌پیوسته و مرتبط می‌داند و به همین دلیل طرح روسیه در نهایت به دنبال ایجاد چارچوبی است که تمامی این موضوعات در آن قابل طرح و قابل حل و فصل باشند؛ البته از منظری عمل‌گرایانه روس‌ها موضوع فلسطین و اسرائیل را امری می‌دانند که در درازمدت امیدوار هستند این ساختار بتواند به حل و فصل آن کمک کند.
- سوم اینکه به لحاظ کارکردی و روشی پیشنهاد روسیه مبتنی بر سه اصل چندجانبه‌گرایی، حرکت گام به گام و محوریت حقوق بین‌الملل است. از نظر روسیه موفقیت نظام امنیت جمعی در خلیج فارس مستلزم مشارکت همه طرف‌های ذی‌نفع در فرایند اتخاذ و اجرای تصمیم‌ها و همچنین حرکت از مشکلات حادتر به سمت سایر مشکلات است. بر اساس این سند حقوق بین‌الملل و قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل مهمترین و یا تنها منابعی هستند که با ارجاع به آنها می‌توان به کاهش تنش‌های موجود کمک کرد.
- چهارم اینکه روسیه در این طرح به دنبال ایجاد ساختاری شبیه ساختار سازمان کنفرانس امنیت و همکاری در اروپاست. چنین ساختاری الزاما مستلزم رویکردهای همسو میان کشورهای عضو نیست. کشورها با جهت‌گیری‌های متفاوت و یا حتی متعارض برای کاهش سطح تنش‌ها می‌توانند در این چارچوب امکانی برای گفتگو و رفع سو تفاهم‌های احتمالی پیدا کنند.
- پنجم اینکه در سطح عملیاتی این طرح پایبندی تمامی کشورهای منطقه به تعهدات بین‌المللی همچون عدم توسل به زور و یا تهدید به توسل به زور و تعهدات متقابل در جهت گفتگو در خصوص دکترین‌های نظامی، تماس‌های منطقه‌ای وزرای دفاع، اطلاع‌رسانی  و تبادل ناظر در مانورهای نظامی و مهمتر از همه امتناع از استقرار دائم نیروهای نظامی کشورهای خارج ار منطقه و تبادل اطلاعات در مورد خریدهای تسلیحاتی و امضای توافقنامه در مورد کاهش تسلیحات و ایجاد مناطق کاهش تنش را پیشنهاد می‌کند.

با وجود اینکه روس‌ها تمام تلاش خود را (از ارائه مکتوب و مفصل طرح گرفته تا برگزاری نشست و کنفرانس مطبوعاتی) به خرج دادند تا جدی بودن این پیشنهاد را به نمایش بگذارند، اما واکنش‌ها به پیشنهاد روسیه همان‌گونه که انتظار می‌رفت در سطح منطقه‌ای و جهانی چندان مشتاقانه و پرشور نبود. فقط چینی‌ها به دلیل نزدیکی اهداف و مواضعشان با روسیه از این طرح حمایت آشکارتری داشتند. حتی جمهوری اسلامی ایران به عنوان نزدیکترین همکار روسیه در منطقه تاکنون در حمایت از این پیشنهاد از تعارفات دیپلماتیک فراتر نرفته است. با این حال این بازخوردها به هیچ وجه معیار و ملاکی برای ارزیابی میزان حمایت از این پیشنهاد و یا موفقیت و تاثیرگذاری احتمالی آن در آینده نیست. مسائل واقعی‌تر و جدی‌تر زمانی بروز می‌کنند که تاثیر این طرح بر معادلات قدرت مورد ارزیابی قرار گیرد‌. از این منظر برای روس‌ها شاید نفس ارایه طرح و نه الزاما عملیاتی شدن آن حائز اهمیت بوده است. در شرایطی که آمریکایی‌ها با قدرت به دنبال ائتلاف سازی خطرناک برای تغییر موازنه قدرت در منطقه هستند، روسها از حق انتخاب زیادی برای تلاش در جهت تاثیرگذاری بر شرایط موجود برخوردار نیستند. روسیه نه مانند امریکا توانایی ایجاد ائتلاف سازی در منطقه را دارد و نه می‌توانند به انتظار بنشیند تا آمریکایی‌ها بازی خطرناک خود را به پیش ببرند. روس‌ها با درک این موضوع که آغاز هر گونه درگیری میان جمهوری اسلامی ایران از یک سو و ایالات متحده امریکا از سوی دیگر عملا نه تنها فصل تازه‌ای از گسترش ناامنی (و بالتبع گسترش تروریسم و افراط گرایی) را در منطقه رقم می‌زند، بلکه ممکن است به تغییر ژئوپلیتیک و موازنه قدرت در منطقه منجر شود، از طریق ارائه این پیشنهاد به دنبال شکستن فضای دوقطبی موجود هستند.

طرح روسیه هم پیامی برای آمریکایی‌هاست مبنی بر اینکه اجازه نخواهند داد امریکا بی‌محابا به تشدید تنش در منطقه بپردازد و هم احتمالا دریچه‌ای برای حضور فعال‌تر در تحولات منطقه است. این موضوع دوم البته آن‌گونه که برخی از تحلیل‌گران علاقمند هستند آن را برجسته کنند، به معنای زمینه‌سازی برای تحقق رویای تاریخی آنها برای حضور در خلیج فارس نیست. روسیه حداقل تا آینده قابل پیش‌بینی نه از توانمندی و ظرفیت مداخله‌گری نظامی در خلیج فارس برخوردار است و نه دلیل و انگیزه‌ای برای این کار دارد. روس‌ها فقط نمی‌خواهند به دلیل انفعال و بی‌تحرکی آنها امریکا و متحدان منطقه‌ای‌اش در خلیج فارس دست به اقداماتی بزنند که به گسترش ناامنی در منطقه منجر شده و یا موازنه قدرت موجود در منطقه را با تغییرات اساسی مواجه کند. روسیه به دنبال بیرون کردن امریکا از منطقه و احیاناً پر کردن جای خالی این کشور نیست، زیرا فاقد قدرت لازم برای چنین کاری است. به همین دلیل امر مطلوب برای روسیه عدم حضور هر نیروی نظامی فرامنطقه‌ای در خلیج فارس است؛ موضوعی که به صراحت در طرح پیشنهادی بر آن تأکید شده است. روس‌ها هنوز اهداف بلندپروازانه و جاه‌طلبانه‌ای در منطقه ندارند و بعید به نظر می‌رسد که حتی تا آینده میان‌مدت به توانمندی لازم برای دنبال کردن چنین اهدافی دسترسی داشته باشند. در حال حاضر تنها ابزار روس‌ها برای تأثیرگذاری بر شرایط منطقه عمومی خلیج فارس ابزار دیپلماسی است که تلاش می‌کنند به خوبی از آن بهره ببرند.
برای جمهوری اسلامی ایران طرح روسیه علی‌العموم متضمن پیشنهادهای نامطلوبی نیست و حتی می‌توان گفت عملیاتی شدن آن حداقل در منطقه خلیج فارس شرایط بهتری را می‌تواند برای ایران رقم بزند، اما به چند دلیل جمهوری اسلامی ایران نمی‌تواند و نباید نقش حامی اصلی این طرح را در منطقه ایفا کند؛

- اول اینکه برای جمهوری اسلامی ایران به عنوان کشوری که بیشترین ساحل را در خلیج فارس دارد و به عنوان بزرگترین قدرت منطقه، به لحاظ پرستیژی امر مطلوب و قابل قبولی نیست که امنیت خود را در چارچوب طرح یک قدرت فرامنطقه‌ای تعریف کند. جمهوری اسلامی ایران در این زمینه خود را صاحب طرح و ایده می‌داند و در وهله نخست باید بر طرح مورد نظر خود تأکید کند. حتی از نظر افکار عمومی داخلی نیز دنباله‌روی از روسیه در این چارچوب موضوع قابل قبولی نیست.
- دوم اینکه طرح روسیه دارای اهداف گسترش‌طلبانه‌ای است که به حوزه خلیج فارس محدود نمی‌شود و به نظر می‌رسد که در بلندمدت نیم‌نگاهی به حل و فصل سایر بحران‌های خاورمیانه دارد. در این چارچوب حتی اگر نگاه و طرح ایران و روسیه برای امنیت در خلیج فارس مشابه و نزدیک با یکدیگر باشد، الزاماً این رویکرد مشابه ممکن است به سایر موضوعات و مشکلات امنیتی در خاورمیانه یا غرب آسیا از جمله موضوع فلسطین و یا حتی یمن قابل تسری نباشد.
- و سوم اینکه مسائل امنیتی جمهوری اسلامی ایران برخلاف اغلب کشورهای حوزه خلیج فارس به دلیل وسعت جغرافیایی تنها به این حوزه محدود نمی‌شود. به همین دلیل ایران نمی‌تواند به خاطر امنیت در خلیج فارس تعهداتی را بپذیرد که امنیت کشور را در سایر موضوعات و حوزه‌های راهبردی دچار مشکل نماید.

در نهایت این نکته قابل ذکر است که با توجه به فضای رقابتی میان جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی و همچنین مداخله امریکا به نفع عربستان، ایجاد ساز و کارها و یا چارچوب‌های منطقه‌ای با حضور همه کشورهای ذی‌نفع و برخی قدرت‌های فرامنطقه‌ای مانند روسیه و چین، مسیری کم هزینه‌تر و سهل‌الوصول‌تر برای کاهش تنش‌ها، مدیریت بحران‌ها و تضمین امنیت و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران است. روابط دوستانه روسیه با اغلب کشورهای حوزه خلیج فارس و عضویت این کشور در شورای امنیت سازمان ملل ظرفیت ارزشمندی است که جمهوری اسلامی ایران می‌تواند از آن در راستای تأمین امنیت و منافع ملی خود استفاده کند. به همین دلیل دستگاه دیپلماسی باید درخصوص طرح روسیه به گونه‌ای عمل کند طرح ایران و طرح روسیه در یک رابطه هم‌تکمیلی قرار بگیرند.

منبع: ایراس
telegram channel

درباره نویسنده

محمود شوری

محمود شوری

  • دکترای روابط بین الملل
  • پژوهشگر حوزه اوراسیا و کارشناس مسائل روسیه
  • تماس: m.shoori@theinternational.ir

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته