سه شنبه 23 مهر 1398

Tuesday 15 October 2019

شما اینجا هستید:خانه/قدرت های بزرگ /نیاز ایران به مهره های جدید در صفحه شطرنج اروپا

نیاز ایران به مهره های جدید در صفحه شطرنج اروپا

  • دوره گذار اتحادیه اروپا بهترین فرصت برای جمهوری اسلامی به منظور بازبینی و بازاندیشی در خصوص روابط خود با اتحادیه اروپا در بستر مقدورات و محذورات دو طرف است. سیاست مطلوبی که جمهوری اسلامی در قبال اروپا در این دوره گذار می تواند اتخاذ نماید، زمینه سازی برای افزایش اتصالات راهبردی تهران با بروکسل در حوزه های سیاسی-امنیتی و همزمان تلاش جدی برای کاستن از شدت وابستگی روابط دوجانبه به مولفه «برجام» خواهد بود

    Submit to FacebookSubmit to Twitter

نویسنده :  سه شنبه, 22 مرداد 1398    11:17    سرویس قدرت های بزرگ

محمود جوادی*

اختصاصیِ اینترنشنال-سرویس قدرت‌های بزرگ/
 
دوره جدید زمامداری در اتحادیه اروپا از 10 آبان سال جاری (1398) آغاز خواهد شد و از این تاریخ خانم «اورزولا فن در لاین»، رسما ریاست کمیسیون اروپا به عنوان بازوی اجرایی اتحادیه اروپا را بر عهده خواهد گرفت و همچنین معاونان و کمیسیونرهای وی نیز از جمله نماینده عالی اتحادیه اروپا در امور سیاست خارجی و امنیتی
که هم اکنون بر عهده خانم فدریکا موگرینی بوده و به احتمال قوی آقای «یوزف بورری» جانشین وی خواهد شد از آبان ماه عهده دار سمت های جدید خود خواهند بود. شاید بتوان از زمان رای اعتماد به خانم «فن در لاین» از سوی پارلمان اروپا در تاریخ 25 تیر تا زمان آغاز بکار رهبران جدید اتحادیه اروپا در آبان ماه را دوره گذرایی بنامیم که هم فرصت مناسبی برای مقامات جدید اتحادیه است که به تدوین سیاست های کلان اتحادیه در طول پنج سال آینده بپردازند و هم اینکه دیگر کشورها نیز با توجه به تحولات داخلی اتحادیه و شرایط بین الملل، به بازبینی و بازاندیشی در روابط خود با اتحادیه اروپا مبادرت ورزند.

جمهوری اسلامی ایران نیز از این رویه مستثنا نیست. به استناد اسناد و اظهارات مقامات ایرانی و اروپایی، گشایش مجدد روابط بین ایران و اتحادیه اروپا و بطورکلی کشورهای اروپایی منوط و مشروط به توافق برجام و لغو تحریم های مرتبط بوده است؛ با این حال، این توافق در مقطع کنونی در وضعیت مطلوب خود قرار ندارد و حتی این احتمال وجود دارد که به رغم تمامی تلاش های طرف ایرانی و اروپایی، در زمان آغاز دوره جدید اتحادیه اروپا در آبان ماه 98، این توافق از حیز انتفاع ساقط شده و دیگر برجام موجودیت خارجی نداشته باشد. با فرض محتمل بودن این سناریو و حتی سناریوهای خوش بینانه تر، بازبینی و بازاندیشی تهران در روابط خود با اتحادیه اروپا در این دوره گذار با هدف اصلی کاستن از مولفه «برجام» در روابط بین ایران و کشورهای اروپایی از اهمیت و ضرورتی راهبردی برخوردار است.

مجموعه تحرکات (اتحادیه) اروپا در قبال برجام از زمان خروج آمریکا از این توافق، این موضوع را به اثبات رسانده است که به رغم انگیزه برای حفظ برجام، اتحادیه اروپا و کشورهای اروپایی خواسته یا ناخواسته ناتوان در حفظ این توافق بوده و عملا حاضر به پرداخت هزینه لازم برای حیات بخشی مجدد به برجام نبوده است. این عدم اراده اروپا در پیشبرد این توافق که غالبا ناشی از استیلای اقتصاد آمریکا بر بازار و شاهرگ های اقتصادی اروپا است، این گزاره را در پیش روی ما قرار می دهد که اروپا در مقطع کنونی مزیت اقتصادی خود را برای ایران از دست داده و کشور نمی تواند و نباید دیگر منتظر وقوع تحولی جدی در روابط دوجانبه اقتصادی و یا منتظر تلاش اروپا برای انتفاع ایران از مزایای اقتصادی برجام در قالب اینستکس یا دیگر سازوکارهای مالی ویژه باشد. این گزاره فی نفسه می تواند نقطه پایانی بر برجام و بهبود روابط با (اتحادیه) اروپا قلمداد شود و عملا کشورمان را صاحب این حق و مشروعیت نماید که به رغم صبر راهبردی و تلاش برای حفظ برجام، از این توافق خارج شود؛ هرچند قطعا این حق و مشروعیت از سوی کشورهای اروپایی و شماری از دیگر اعضای غیراروپایی جامعه جهانی به رسمیت شناخته نشود و حداقل روابط کشور با غرب وارد دوره تازه ای از واگرایی گردد.

با این حال، چنانچه «حفظ برجام» و «روابط با اروپا» همچنان در زمره اولویت های تصمیم گیران ارشد جمهوری اسلامی باشد و نگارنده این سطور نیز چنین توصیه ای را دارد، می توان مدعی بود که این توافق همچنان از مزیت بالقوه سیاسی-امنیتی برای جمهوری اسلامی ایران برخوردار است و این مزیت در چارچوب سیاست «فشار حداکثری» دولت ترامپ حائز اهمیت مضاعفی برای کشور است. ناکامی نشست ورشو (بهمن 97) و همچنین نشست ویژه شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با محوریت ایران (تیر 98) که هر دو به ابتکار و حمایت آمریکا برگزار شده بود، تنها نمونه هایی عیان از مزیت سیاسی-امنیتی برجام برای ایران به شمار می آید که باعث شد نه تنها کشورهای اروپایی، بلکه اکثریت جامعه بین الملل کماکان ایران را از «امنیتی شدن» از سوی آمریکا مصون نگه دارند.

تردیدی نیست که این مزیت صرفا متوجه جمهوری اسلامی ایران نیست، بلکه دیپلماسی کشور می تواند با رویکردی اقناعی، این واقعیت را به طرف اروپایی بخصوص رهبران اتحادیه اروپا القا نماید که پرداخت هزینه های سیاسی-امنیتی در حمایت از برجام نه تنها هزینه کمتری در مقایسه با تلاش های اقتصادی (اتحادیه) اروپا برای حفظ برجام دارد که عملا ناکارآمدی نسبی خود را به اثبات رسانیده است بلکه می تواند تمرین خوبی برای «اقتدار و حاکمیت راهبردی اروپایی» باشد؛ مقوله ای که اخیراً اتاق های فکر اروپایی مجددانه در حال تئوریزه کردن این مفهوم بوده و زمامداران اتحادیه اروپا نیز در تلاش برای بسترسازی و تحقق این مفهوم و ایده در دوره جدید این اتحادیه هستند.

با توجه به آنکه دشمنان جمهوری اسلامی ایران و در راس آن ها، ایالات متحده آمریکا امنیت وجودی کشور را هدف قرار داده و با توجه به شکست های قبلی، هم اکنون آخرین تلاش های خود را برای تحقق این سیاست بکار گرفته است، شایسته است تصمیم گیران جمهوری اسلامی در کنار پیشبرد سیاست «مقاومت حداکثری» کماکان صبر راهبردی خود را استمرار بخشیده و حمایت اکثریت جامعه جهانی بخصوص اروپایی ها را در ائتلاف سازی های ضدایرانی آمریکا به همراه داشته باشند. قطعا بهره برداری مطلق از مزیت های سیاسی-امنیتی برجام، گزینه مطلوب و ایدئال جمهوری اسلامی ایران نبوده و نخواهد بود، اما می تواند در مقطع کنونی، یکی از بهترین انتخاب هایی باشد که هزینه های کشور را در مدیریت تهدیدات فزاینده کاهش دهد.

دوره گذار اتحادیه اروپا بهترین فرصت برای جمهوری اسلامی به منظور بازبینی و بازاندیشی در خصوص روابط خود با اتحادیه اروپا در بستر مقدورات و محذورات دو طرف است. تیم جدید رهبری اتحادیه اروپا در اختیار اشخاص با ایدئولوژی ها و رویکردهایی است که مدیریت امور این اتحادیه را در طول 5 سال گذشته بر عهده داشته اند و این به معنای تداوم نگاه نسبتا سنتی اتحادیه اروپا به ایران است.

بر این اساس، سیاست مطلوبی که جمهوری اسلامی در قبال (اتحادیه) اروپا در این دوره گذار می تواند اتخاذ نماید، زمینه سازی برای افزایش چسبندگی تهران با بروکسل (مقر اتحادیه اروپا) و پایتخت های اروپایی در حوزه های سیاسی-امنیتی و همزمان تلاش جدی برای کاستن از شدت وابستگی روابط دوجانبه به مولفه «برجام» خواهد بود. در غیاب مزیت اقتصادی، گستردگی تعاملات سیاسی-امنیتی تهران با (اتحادیه) اروپا و حفظ مطلوبیت این تعاملات دوجانبه می تواند حتی در صورت تحقق بدترین سناریوی ممکن (خروج تمامی طرف ها از برجام)، واگرایی سریع بین طرف ها را به تاخیر انداخته، هزینه های آن را بخصوص برای طرف اروپایی افزایش دهد و کشورهای اروپایی را در زمان اتخاذ رویکرد تقابلی در قبال ایران، دچار چنددستگی نماید.

برجام فرصت دوباره ای برای تعاملات اقتصادی با دیگر کشورها به جمهوری اسلامی اعطا کرد و حتی پس از خروج آمریکا از این توافق، بسیاری از اعضای جامعه جهانی بخصوص قدرت های نوظهور همچنان متمایل به حفظ تعاملات اقتصادی خود با ایران هستند که در چارچوب سیاست «فشار حداکثری» آمریکا، نمی توان چنین تعاملاتی را نادیده گرفت. سیاست «اول همسایگان» ایران که ناظر بر اهمیت جدی همسایگان کشورمان در رفع نیازهای اقتصادی است، واقع بینانه ترین سیاست تجارت خارجی ایران به شمار می آید؛ با این حال، نباید نسبت به اهمیت سیاسی-امنیتی (اتحادیه) اروپا برای ایران بخصوص در چارچوب توافق برجام غفلت کرد و از فرصت حضور رهبران جدید و باانگیزه این اتحادیه که هم تلاش می کنند میراث های اتحادیه اروپا را حفظ کرده و هم برای خود دستاوردی ایجاد نمایند، چشم پوشی نمود.

همان طور که اشاره شد، (اتحادیه) اروپا ناکارآمدی نسبی خود در انتفاع ایران از مزیت های اقتصادی را چه در چارچوب برجام و چه خارج از این توافق به اثبات رسانیده است. با این وجود، برجام این ظرفیت بالقوه را ایجاد کرده که تلاش ها برای «امنیتی شدن» مجدد ایران از سوی آمریکا ناکام بماند و استمرار این تلاش های ناکام که امنیت ملی کشورمان را هدف قرار داده است، تا حدود زیادی منوط به همراهی اروپایی ها است و همزمان، دیگر دستاورد مهم برجام، تسهیل تجارت خارجی کشور در سطح منطقه و با کشورهای همسو بوده و خواهد بود. استمرار صبر راهبردی در پرتو سیاست مقاومت حداکثری، قدرت نمایی سخت و بکارگیری مجموعه ای از ابتکارعمل های دیپلماتیک بخصوص در قبال اروپایی ها، سه ضلع مثلثی است که می تواند کشور را در مواجهه مستقیم و غیرمستقیم با کارزار فشار حداکثری آمریکا هدایت نماید.

در خصوص مورد اخیر که اشاره به ضرورت بهره برداری از ابتکارعمل های دیپلماتیک در قبال اروپایی ها دارد، قطعا می توان مجموعه ای از ابتکارعمل های کاربردی و کارآمدی مطرح ساخت؛ با این حال فهم یک مسئله در پیشبرد و موفقیت این ابتکارعمل ها حائز اهمیت است. سیاست خارجی اتحادیه اروپا از جمله حوزه هایی است که تصمیم گیری در خصوص آن بر عهده دولت های عضو است و در واقع، این منافع قدرت های اروپایی است که تا حدود زیادی، مسیر سیاست خارجی اتحادیه را ترسیم می کند. قطعا مسئله «ایران» از این رویه مستثنا نیست و نوع نگاه کشورها و قدرت های اروپایی به ایران نقش تعیین کننده ای در تدوین و اجرای سیاست خارجی اتحادیه در قبال تهران دارد. با این حال نباید نسبت به این موضوع غفلت کرد که برای مثال، نماینده عالی اتحادیه در امور سیاسی و امنیتی می تواند در پیشبرد سیاست اتحادیه در قبال ایران نقش آفرینی مثبت یا منفی داشته باشد. در واقع، مقصود کلام این است که اگرچه فعالیت نهادهای بین دولتی اتحادیه تابعی از تصمیمات دولت های عضو است، اما این نهادها و رهبران آن ها همچون سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا و رئیس آن که هم اکنون فدریکا موگرینی بوده و به احتمال قوی یوزف بووری جانشین وی خواهد شد در بر خی برهه ها می توانند بر تصمیمات دولت های عضو تاثیرگذاری داشته باشند که این تاثیرگذاری بیشتر معطوف به توانمندی رهبران اتحادیه اروپا و پروندهای موضوعی است.

تردیدی نیست که پرونده های «ایران» و «برجام» در چند ماه آینده به دفعات بر روی میز رهبران اتحادیه اروپا و کشورهای عضو گشوده خواهد شد و این رهبران برای یافتن راهکاری جهت مدیریت روابط خود با تهران و یا آینده برجام با تضارب آرا متفاوتی درون اتحادیه اروپا رو به رو خواهند شد. ایالات متحده آمریکا مشتاقانه منتظر فاصله گرفتن اروپا از ایران و حضور کامل اروپایی ها در ائتلاف ضدایرانی واشنگتن است و ممکن است ابتکارعمل های دیپلماتیک تهران، مسیر واگرایی بین ایران و اروپا را کاهش بخشد؛ با این حال، جمهوری اسلامی ایران باید بتواند علاوه بر پیشبرد و تحقق کامل سیاست مطلوب خود در قبال اتحادیه اروپا بخصوص در دوران گذار پیش رو که نگارنده این سطور معتقد است "زمینه سازی برای افزایش چسبندگی تهران با بروکسل (مقر اتحادیه اروپا) و پایتخت های اروپایی در حوزه های سیاسی-امنیتی و همزمان تلاش جدی برای کاستن از شدت وابستگی روابط دوجانبه به مولفه «برجام»" می تواند سیاست مطلوب کشور در مقطع کنونی باشد، دیپلماسی تهران باید برای رهبران و روسای اتحادیه اروپا در حوزه سیاست خارجی بخصوص مسئول جدید سیاست خارجی اتحادیه اروپا برنامه ای داشته باشد.

توافق برجام دستاورد اتحادیه اروپا و شخص فدریکا موگرینی بود و برای حفظ این توافق بسیار تلاش کرد. البته شناخت وی از منطقه غرب آسیا نیز مزید بر علت شد تا در برخی برهه های زمانی در برابر سیاست های آمریکای ترامپ یا برخی دولت های اروپایی علیه ایران ایستادگی کند و مانع از تعمیق بی اعتمادی تهران به اروپا گردد. در واقع، موگرینی سعی داشته و دارد که توافق برجام در رزومه کاری وی باقی بماند و تبدیل به میراثی از وی برای رهبران بعدی اتحادی اروپا باشد. بر این اساس، ضرورت دارد و مناسب است که در دوره گذار اتحادیه اروپا و پس از آن، جمهوری اسلامی ایران به تعریف ابتکارعمل هایی در حوزه روابط دوجانبه، مسائل منطقه ای و حتی توافق برجام (به فرض باقی ماندن آن) اقدام نماید که در بلندمدت منتج به دستاورد و میراثی برای تیم سیاست خارجی اتحادیه اروپا گردد و از رهگذر سرمایه گذاری بر مسئولان عالی سیاست خارجی اتحادیه، کشورمان بتواند در برخی حوزه ها که نیازمند ورود افراد ذی نفوذ اتحادیه در مسائل مرتبط با منافع و امنیت ملی ایران است، بهره برداری حداکثری نماید.

مخلص کلام آنکه کشور در شرایط حساسی قرار دارد. رویکرد «مقاومت حداکثری» ایران در برابر «فشار حداکثری» آمریکا قطعا موفق خواهد بود، اگر همزمان توام با مجموعه ای از ابتکارعمل های نوآورانه در قبال (اتحادیه) اروپایی باشد که تاریخ معاصر کشور اثبات کرده است، سیاست های ضدایرانی آنان به مراتب هزینه های بیشتری برای ایران در مقایسه با سیاست های خصمانه 4 دهه ای آمریکا داشته است. در مقطع کنونی، سیاست اروپایی ایران، مهم ترین و حساس ترین بخش از سیاست خارجی کشور به شمار می آید که نیازمند تفکراتی بدیع و خلاقانه برای مدیریت روابط با اتحادیه اروپا و کشورهای اروپایی است، بخصوص در شرایطی که بیش از هر زمان دیگری به فرجام برجام نزدیک شده ایم. لازم است تلاش وافری صرف کاستن از شدت تاثیرگذاری مولفه «برجام» بر روابط متقابل با اروپایی ها کرد؛ هرچند نمی توان بازگشت تحریم های شورای امنیت در اثر ابطال برجام را در تبیین واگرایی احتمالی روابط آتی ایران با کشورهای اروپایی و اتحادیه اروپا نادیده گرفت.

*تحلیلگر مسائل اروپا

telegram channel

رسانه

Submit to FacebookSubmit to Twitter

نظر دادن

لطفا تمامی موارد ستاره دار را پر نمایید.

آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
آزادسازی موصل (18 تیر 1396)
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
تصاویر هفته نخست اردیبهشت
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
عکس های هفته (آخر فروردین 1396)
تصاویر هفته
تصاویر هفته